Nowa Jałta w Shenzhen? Trump, Xi i Putin zadecydują o losach świata

Szczyt Wielkiej Trójki w Shenzhen, określany przez analityków mianem „nowej Jałty” i reprezentuje najważniejszy zwrot w globalnej architekturze bezpieczeństwa XXI wieku. Bezprecedensowe spotkanie prezydenta USA Donalda Trumpa, przywódcy Chin Xi Jinpinga oraz prezydenta Rosji Władimira Putina na marginesie szczytu Współpracy Gospodarczej Azji i Pacyfiku (APEC) w chińskim centrum technologicznym, może stworzyć nowy format dyplomatyczny.

Po raz pierwszy w historii przywódcy trzech mocarstw dysponujących największym potencjałem militarnym i gospodarczym zasiądą przy jednym stole, by wyznaczyć ramy nowego ładu światowego.

Nowa przestrzeń bez rozbrojenia, ale dla ładu Trzech

Bezpośrednim kontekstem i głównym formalnym pretekstem rozmów jest kryzys globalnej kontroli zbrojeń. Rozmowy odbywają się dziewięć miesięcy po formalnym wygaśnięciu Nowego Traktatu o Redukcji Zbrojeń Strategicznych (New START), co miało miejsce w lutym tego roku. Odrzucenie przez stronę amerykańską propozycji przedłużenia dotychczasowego porozumienia o kolejny rok doprowadziło do sytuacji, w której po raz pierwszy od ponad pół wieku dwa największe arsenały jądrowe świata, czyli amerykański i rosyjski, funkcjonują bez jakichkolwiek wiążących limitów prawnych.

Dla Waszyngtonu powrót do dwustronnych ustaleń z samą Moskwą przestał być jednak wystarczający. Amerykańska strategia zakłada wypracowanie „nowego, ulepszonego i zmodernizowanego” porozumienia, które musiałoby objąć dynamicznie rozbudowywany potencjał nuklearny Chińskiej Republiki Ludowej. Z danych Sztokholmskiego Międzynarodowego Instytutu Badań nad Pokojem (SIPRI) jednoznacznie wynika, że choć Rosja i USA wciąż posiadają najwięcej głowic jądrowych na świecie, to tempo ekspansji chińskiego arsenału czyni z Pekinu trzeciego nieodzownego gracza w równaniu stabilności strategicznej.

Mimo ambitnych zapowiedzi osiągnięcia porozumienia, oczekiwania co do natychmiastowych rezultatów pozostają znikome. Przedstawiciele administracji USA podkreślają, że szczyt należy traktować, jako otwarcie długofalowego procesu negocjacyjnego, a nie moment podpisania gotowych traktatów.

Agenda rozmów i wyłączenia strategiczne

Zgodnie z informacjami przekazanymi przez amerykańskich dyplomatów, porządek obrad spotkania charakteryzuje się precyzyjnie dobraną i jednocześnie kontrowersyjną strukturą tematów:

• Trójstronna kontrola zbrojeń jądrowych: Próba stworzenia ram dla przyszłego porozumienia obejmującego Waszyngton, Pekin i Moskwę.
• Kryzys na Bliskim Wschodzie i wojna z Iranem: Poszukiwanie płaszczyzny porozumienia lub przynajmniej uniknięcia bezpośredniej eskalacji między mocarstwami w kontekście destabilizacji regionu.
• Brak kwestii wojny na Ukrainie w oficjalnej agendzie: Według wysokich rangą amerykańskich urzędników, kwestia agresji Rosji na Ukrainę, nie będzie bezpośrednio poruszana podczas tej sesji.

Obecność w delegacji amerykańskiej przedsiębiorcy Elona Muska, który jednak nie weźmie udziału w samym zamkniętym spotkaniu liderów, wyznacza dodatkowy wymiar technologiczny i gospodarczy towarzyszący szczytowi APEC. Z kolei rezygnacja z planów spotkania z przywódcą Korei Północnej Kim Dzong Unem, wskazuje na skupienie uwagi Białego Domu wyłącznie na bezpośrednich relacjach z głównymi rywalami.

Analogia do Jałty. Realpolitik kontra suwerenność narodowa

Planowany szczyt w Shenzhen natychmiast wywołał skojarzenia z Konferencją Jałtańską z 1945 roku, podczas której Wielka Trójka (USA, Wielka Brytania i ZSRR) arbitralnie podzieliła strefy wpływów w powojennej Europie. Porównania te budzą skrajne emocje i odmienne interpretacje wśród uczestników oraz obserwatorów procesu geopolitycznego:

1. Perspektywa rosyjska: Rzecznik Kremla Dmitrij Pieskow oficjalnie odrzucił jałtańską analogię, zaznaczając, że jakiekolwiek uzgodnienia zapadną w Shenzhen, nie mogą być odgórnie narzucane innym podmiotom międzynarodowym. Jednocześnie Moskwa określa spotkanie jako wydarzenie „niezwykle znaczące”, traktując je jako dowód na fiasko prób jej izolacji na arenie międzynarodowej.
2. Obawy Kijowa: Prezydent Ukrainy Wołodymyr Zełenski publicznie wyraził głęboki niepokój, że wyłączenie kwestii ukraińskiej z oficjalnej agendy przy jednoczesnym spotkaniu liderów może stworzyć przestrzeń do zakulisowych uzgodnień i próby narzucenia rozstrzygnięć terytorialnych bądź politycznych ponad głowami władz w Kijowie.
3. Zwrot w polityce USA: Donald Trump konsekwentnie dąży do zacieśnienia bezpośrednich relacji z Xi Jinpingiem i Władimirem Putinem. Dzieje się to pomimo ubiegłorocznej ostrej wojny handlowej z Chinami oraz trwającej agresji Rosji na Ukrainę, w której Waszyngton oficjalnie próbuje odgrywać rolę pośrednika.

Nowy wielobiegunowy ład międzynarodowy

Szczyt w Shenzhen oznacza przełamanie dotychczasowych schematów dyplomacji dwustronnej na rzecz modelu trójbiegunowego. Próba zsynchronizowania interesów trzech państw o sprzecznych celach strategicznych pokazuje, że tradycyjne mechanizmy wielostronne (takie jak ONZ) ulegają dalszej marginalizacji na rzecz bezpośrednich rokowań mocarstw.

Bez względu na to, czy rozmowy w Chinach przyniosą wiążące deklaracje w sprawie zbrojeń jądrowych, sam fakt ich podjęcia stanowi czytelny sygnał, że kształtowanie globalnego bezpieczeństwa w najbliższych dekadach rozstrzygać się będzie w trójkącie Waszyngton–Pekin–Moskwa.

Dlaczego Europa nie zasiada przy stole nowej Jałty?

Brak jakiegokolwiek przedstawiciela Europy przy stole negocjacyjnym w Shenzhen, czy to reprezentującego Unię Europejską, czy czołowe stolice zachodnioeuropejskie, takie jak Paryż, Berlin czy Londyn, nie jest dziełem przypadku ani kwestią technicznego przeoczenia. Stanowi to brutalny i jednoznaczny dowód na przesunięcie się ciężkości globalnej polityki. Geopolityczny marginalizm Starego Kontynentu w trakcie tego przełomowego wydarzenia wynika z kilku fundamentalnych i nawarstwiających się przyczyn.

1. Przesunięcie geostrategicznego wektora

Spotkanie odbędzie się na marginesie szczytu Współpracy Gospodarczej Azji i Pacyfiku (APEC) w Shenzhen, czyli miejscu reprezentującym absolutne centrum technologiczne i gospodarcze współczesnego świata. Sam wybór tej lokalizacji symbolicznie domyka proces przenoszenia się ciężkości globalnych rywalizacji z Oceanu Atlantyckiego na Pacyfik. Z perspektywy Waszyngtonu oraz Pekinu strefa Indo-Pacyfiku stanowi dziś jedyny strategiczny teatr działań, gdzie rozstrzygać się będzie prymat nad światem w XXI wieku. Europa, zamknięta w swoich lokalnych wyzwaniach i wewnętrznych kryzysach instytucjonalnych, z geopolitycznego punktu widzenia stała się terenem drugorzędnym, obszarem zarządczym, a nie podmiotem kreującym nową architekturę bezpieczeństwa.

2. Nuklearna asymetria i koncepcja równowagi trójstronnej

Głównym formalnym punktem agendy w Shenzhen jest próba stworzenia nowych ram kontroli zbrojeń jądrowych po wygaśnięciu traktatu New START. W tym obszarze Europa po prostu nie dysponuje potencjałem, który pozwalałby jej występować w roli równorzędnego partnera:

• Brak strategicznej samodzielności: Francja i Wielka Brytania posiadają własne arsenały nuklearne, jednak ich skala ma charakter wyłącznie odstraszający i wysoce ograniczony. Nie wytrzymuje ona porównania z potęgą Rosji, USA czy dynamicznie rozbudowywanym potencjałem Chin.
• Format wyłącznie dla mocarstw jądrowych: Amerykańska doktryna pod kierownictwem Donalda Trumpa kładzie nacisk na bezpośredni pragmatyzm. Skoro to Pekin wyrasta na trzecią jądrową potęgę świata, jedynym sensownym równaniem strategicznym staje się układ trójstronny: Waszyngton–Pekin–Moskwa. Dla państw nieposiadających znaczącego potencjału strategicznego nie ma miejsca w tym procesie.

3. Słabość militarna i uzależnienie od amerykańskiego parasola

Większość państw europejskich przez dekady polegała na gwarancjach bezpieczeństwa wynikających z przynależności do NATO i amerykańskim parasolu ochronnym. Taki stan rzeczy doprowadził do strukturalnego niedoinwestowania własnych sił zbrojnych oraz braku zjednoczonej siły militarnej na poziomie Unii Europejskiej.

Donald Trump od dawna prezentuje transakcyjne podejście do sojuszy. W jego wizji polityki międzynarodowej liczy się wyłącznie twarda siła i bezpośredni potencjał wykonawczy. Europejczycy, nie będąc w stanie samodzielnie zagwarantować bezpieczeństwa na własnym kontynencie bez stałego wsparcia USA, więc przestają być traktowani przez Waszyngton, jako równorzędny partner do rozmów o globalnym podziale wpływów. W efekcie Stany Zjednoczone wolą rozmawiać bezpośrednio z rywalami dysponującymi realną siłą militarną, niż konsultować stanowisko z rozproszonymi sojusznikami z Brukseli.

4. Brak jednolitego głosu i paraliż decyzyjny Unii Europejskiej

Europa nie posiada jednego lidera ani spójnej polityki zagranicznej, która mogłaby reprezentować cały kontynent w starciu z autorytarnymi lub zorientowanymi na silną przywódczość mocarstwami:

• Rozbieżność interesów: Niemcy, Francja, Polska czy państwa południa Europy prezentują odmienne priorytety gospodarcze i geopolityczne, zwłaszcza w relacjach z Chinami oraz Rosją.
• Rozproszona dyplomacja: Próby mówienia jednym głosem przez instytucje w Brukseli zderzają się z realiami prawa weta i przewlekłymi procedurami dyplomatycznymi. Dla graczy takich jak Xi Jinping czy Władimir Putin unijny paraliż decyzyjny sprawia, że rozmowy z Unią Europejską jako całością, są mało efektywne i wysoce bezowocne.

5. Strategia izolacji i powrót do czystej Realpolitik

Zarówno dla Moskwy, jak i dla Pekinu wykluczenie Europy z tego formatu jest wysoce korzystne strategicznie. Rosja od lat dąży do rozbicia jedności transatlantyckiej i ignorowania Unii Europejskiej jako podmiotu polityki międzynarodowej, preferując dwustronne układy z Białym Domem. Z kolei Chiny dążą do ukazania świata jako przestrzeni dwu- lub trójbiegunowej, w której losy globu ważą się wyłącznie między największymi gospodarkami.

W rezultacie brak Europy w Shenzhen jest gorzką konstatacją faktycznego stanu rzeczy: Stary Kontynent z autora globalnego ładu stał się jego wykonawcą decyzji, które zapadają w całkiem innym miejscu. Podobnie jak w Jałcie w 1945 roku, decyzje dotyczące kluczowych stref wpływów i stabilności strategicznej po raz kolejny mogą zapaść bez bezpośredniego udziału tych, których konsekwencje owych ustaleń dotkną najbardziej.

Bogdan Feręc

Źr. Al Jazeera/Reuters

Photo by Sean C Davis on Unsplash