Złamana obietnica wsparcia. Dlaczego program HAP przestał spełniać swoją rolę?

Niewydolność systemu, ciągła walka o znalezienie dachu nad głową i postępujące rozwarstwienie geograficzne, to najnowsza edycja raportu Locked Out of the Market, przygotowana przez organizację Simon Communities of Ireland, która wyłania wyjątkowo ponury obraz rynku mieszkaniowego.

Rządowy program pomocy mieszkaniowej HAP (Housing Assistance Payment), zaprojektowany jako pomost łączący osoby potrzebujące z sektorem prywatnym, w praktyce przestał funkcjonować. Co istotne, odpowiedzialności za ten stan rzeczy nie sposób przypisać wyłącznie władzom. System uderzył w niewidzialną ścianę praw rynkowych, których żaden ustawowy limit nie jest w stanie wprost zignorować.

Idea stojąca za wsparciem była prosta i szlachetna. Samorządy płacą właścicielom lokali wynegocjowany czynsz bezpośrednio, a najemca reguluje jedynie tygodniową opłatę dostosowaną do jego zarobków.

Problem polega na tym, że teoria drastycznie rozminęła się z rzeczywistością. W czerwcowym badaniu, obejmującym 16 kluczowych obszarów kraju, odnotowano zaledwie 20 nieruchomości dostępnych w limitach cenowych przewidzianych przez HAP. Stało się tak mimo wyraźnego ożywienia na rynku ogólnym, gdzie łączna liczba ofert najmu wzrosła o kilkadziesiąt procent w porównaniu z poprzednimi kwartałami. Lokale pojawiają się więc na portalach, ale ich ceny znajdują się całkowicie poza zasięgiem rządowego wsparcia.

Zjawisko to doprowadziło do powstania głębokich pustyń mieszkaniowych. Aż w 12 z 16 analizowanych rejonów nie odnotowano ani jednego lokalu, który spełniałby wymogi programu.

Centra miast takich jak Cork, Galway, Limerick czy Waterford, a także mniejsze ośrodki w rodzaju Sligo, Dundalk czy Portlaoise, stały się dla beneficjentów strefami całkowicie niedostępnymi. Co więcej, aż 85 procent ze wspomnianych 20 kwalifikujących się nieruchomości skupionych było wyłącznie w Dublinie, gdzie władze lokalne mają prawo podnosić standardowe stawki aż o połowę w ramach tzw. limitu uznaniowego. Poza stolicą i jej bezpośrednim zapleczem w hrabstwie Kildare, program HAP właściwie przestał istnieć.

Trudno jednak obarczać rządzących wyłączną winą za skrajną nieefektywność tych mechanizmów. Urzędnicy stanęli przed klasycznym dylematem, czyli podniesienie limitów finansowych HAP w odpowiedzi na postulaty organizacji pozarządowych mogłoby natychmiast wywołać kolejną falę wzrostu cen na i tak rozgrzanym rynku komercyjnym.

Tym samym, samorządy pompowałyby publiczne pieniądze wprost w kieszenie prywatnych właścicieli nieruchomości mieszkalnych, doprowadzając do dalszej inflacji czynszów.

Z drugiej strony, utrzymywanie stawek na dotychczasowym poziomie sprawia, że osoby samotne czy rodziny z dziećmi zmuszone są rywalizować o skrajnie nieliczne lokale wykazujące zgodność z przepisami.

Przedstawiciele sektora dobroczynnego apelują o natychmiastową reformę i podniesienie progu dopłat jako jedyne krótkoterminowe koło ratunkowe. Obserwacje z terenu pokazują jednoznacznie, że bez głębokiej przebudowy struktury programu pomocy najmu oraz znacznego zwiększenia zasobu mieszkań komunalnych, HAP pozostanie jedynie papierowym udogodnieniem.

Zamiast stymulować integrację społeczną i dawać stabilność, program HAP stał się niestety kolejnym niedziałającym już elementem w irlandzkim kryzysie mieszkaniowym.

Bogdan Feręc

Źr. RTE

Photo by Reshma Mallecha on Unsplash