Strategia czy iluzja? Harris, podatki i widmo przeszłości w nowym budżecie

Najbliższa środa przyniesie kluczowy dokument polityczno-gospodarczy tego lata – Letnie Oświadczenie Gospodarcze (Summer Economic Statement). To on nakreśli ramy finansowe, w jakich poruszać będzie się koalicja rządząca podczas konstrukcji budżetu. I choć uwaga opinii publicznej w miniony weekend była tradycyjnie rozproszona między finał All-Ireland w hurling, emocje Pucharu Świata, zmagania rugbistów i prestiżowy British Open, w kuluarach rządowych trwała twarda, bezkompromisowa licytacja. Gra toczy się bowiem o miliardy euro, a na stole leży kluczowa obietnica polityczna ministra finansów Simona Harrisa.

Powrót zapomnianej retoryki

Simona Harris odkrył swoje karty niespotykanie wcześnie, a w niedawnym wpisie na platformie Substack zadeklarował jednoznacznie, że jego absolutnym priorytetem stanie się „znaczący pakiet w obszarze podatku dochodowego od osób fizycznych”. Podkreślił to z całą stanowczością: „Mówiąc wprost – to mój najwyższy priorytet jako ministra finansów”. W irlandzkiej debacie publicznej słowa te brzmią niemal rewolucyjnie. Minęły lata, odkąd urzędujący minister finansów postawił na samym szczycie listy budżetowych zadań redukcję obciążeń podatkowych mieszkańców kraju.

Ta nagła deklaracja uruchomiła jednak lawinę licytacji wewnątrz samej koalicji. Taoiseach Micheál Martin nie chcąc oddać pola partnerowi z Fine Gael – co wyraźnie sugeruje przedwyborczą rywalizację liderów – pośpiesznie powtórzył tę obietnicę na forum Dáil. Reagując na wystąpienie niezależnego posła Michaela Lowry’ego, który alarmował, że klasa średnia jest niesłusznie karana przez obecny system fiskalny. Martin zapowiedział wówczas wprowadzenie „pakietu podatkowego skrojonego pod potrzeby rodzin”.

Ta retoryka do złudzenia przypomina strategię Leo Varadkara z 2017 roku, nakierowaną na „ludzi, którzy wstają wcześnie rano”. Dziś, przy silnych wpływach podatkowych sięgających 50 miliardów euro, rząd teoretycznie ma instrumenty, by zaspokoić te żądania. Jednak rzeczywistość budżetowa rzadko bywa tak prosta, jak deklaracje w mediach społczenościowych.

Lekcja historii: Dziedzictwo Postępowych Demokratów

W kontekście szumnych zapowiedzi Harrisa warto poddać analizie rolę obniżek podatkowych w nowoczesnej historii Irlandii. Doskonałym punktem odniesienia jest tu fenomen Postępowych Demokratów (Progressive Democrats) z lat 80. i 90. XX wieku.

Partia ta, zakładana przez Desa O’Malleya, Mary Harney i Michaela McDowella, budowała swój kapitał polityczny w czasach głębokiej recesji, hiperinflacji i masowej emigracji. O’Malley porwał zmęczonych fiskalizmem wyborców obietnicą radykalnych cięć stawek podatkowych (wynoszących wówczas nawet 58%) oraz likwidacją składki PRSI. W efekcie w 1987 roku nowa formacja zdobyła 12% głosów.

Gdy PD wchodziło do kolejnych rządów koalicyjnych (najpierw z Fianna Fáil w latach 1989–1992, a później od 1997 roku), ich doktryna gospodarcza, realizowana ramię w ramię ze wspomnianym Charliem McCreevym, zmieniła oblicze kraju:

• Obniżenie standardowej stawki podatku dochodowego do poziomu 20%.
• Redukcja najwyższej stawki podatkowej do 42%.
• Spadek podatku od osób prawnych (Corporate Tax) do legendarnego poziomu 12,5%.
• Zmniejszenie podatku od zysków kapitałowych (CGT) o połowę – z 40% do 20% (co paradoksalnie doprowadziło do podwojenia wpływów budżetowych z tego tytułu).

W tamtym okresie reformy te były jednak paliwem dla niekontrolowanego wzrostu gospodarczego ery Celtyckiego Tygrysa. Pozwalało to rządom na jednoczesne obniżanie podatków i pompowanie wydatków publicznych. Gdy w 2002 roku Bertie Ahern ogłosił koniec tej ery, wyborcy bezlitośnie rozliczyli Postępowych Demokratów, niemal zmiatając ich z politycznej mapy kraju.

Trzy warunki wiarygodności według McCreevy’ego

Z tamtej epoki płyną trzy fundamentalne lekcje dla współczesnych architektów polityki fiskalnej, o których Simon Harris zdaje się zapominać.

1. Wiarygodność obietnic: Kiedy Des O’Malley zapowiadał reformy, wyborcy wierzyli mu ze względu na jego wcześniejszą, bezkompromisową postawę wobec rządu i uczynienie z polityki fiskalnej głównego celu istnienia partii. Fine Gael próbuje dziś grać na tych samych nastrojach, licząc na głosy dawnego elektoratu PD, lecz robi to z pozycji wieloletniego rządcy, a nie reformatora.
2. Skala działań: Zmiany wprowadzane przez McCreevy’ego nie były kosmetyczną korektą systemu. Były głębokim, namacalnym cięciem, które obywatele natychmiast odczuwali w swoich portfelach. Tu jednak nie zapowiada się, aby Fianna Fáil i Fine Gael miały propozycję, tak znaczących obniżek podatków, choćby o 10%.
3. Klarowność priorytetów: Prawdziwa obniżka podatków wymaga rezygnacji z wydatków w innych obszarach. Finansowanie wielkich programów społecznych przy jednoczesnym radykalnym obniżaniu podatków to luksus, na który rzadko można sobie pozwolić bez generowania kryzysu.

Zamiast McCreevy’ego – powrót do polityki Bertiego Aherna?

W kuluarach Fine Gael wciąż żywa jest nadzieja, że twardy, neoliberalny program podatkowy przyciągnie z powrotem klasę średnią. Diabeł tkwi jednak w proporcjach.

Prognozowany na ten rok pakiet podatkowy ma wynieść około 1,5 miliarda euro. Gdy zestawimy to z całkowitą kwotą planowanego budżetu, szacowaną na 9 do 10 miliardów euro, rzekomo „radykalny” plan Harrisa zaczyna blednąć. Co więcej, w tym samym czasie rząd przeznacza znacznie większe kwoty na sfinansowanie nowej umowy płacowej w sektorze publicznym.

Wprowadzanie głębokich cięć podatkowych wymaga więc dyscypliny budżetowej, która nie była znakiem rozpoznawczym ani tego, ani poprzednich gabinetów. Przy obecnej strukturze wydatków, szumne zapowiedzi wicepremiera Harrisa okazują się jedynie politycznym liftingiem. Zamiast obiecanej, odważnej ery Charliego McCreevy’ego, otrzymujemy strategię bliższą późnemu Bertie’emu Ahernowi, czyli próbę zadowolenia wszystkich, która w dłuższej perspektywie nie zadowoli nikogo, a system podatkowy pozostawi bez głębokich albo tylko głębszych reform.

Bogdan Feręc

Źr. The Irish Times

Photo by Towfiqu barbhuiya on Unsplash