Posłowie i ich domy na wynajem. Czy irlandzkie prawo mieszkaniowe powstaje w cieniu prywatnych interesów?

Irlandia od lat zmaga się z jednym z najpoważniejszych kryzysów mieszkaniowych w swojej historii współczesnej, więc czynsze rosną szybciej niż dochody, dostępność mieszkań spada w dramatycznie szybkim tempie, a kolejne rządy zapowiadają reformy, które mają przywrócić równowagę między najemcami a właścicielami nieruchomości. Jednak najnowsze oficjalne dane z rejestru interesów członków Dáil rzucają na ten proces nowe, niewygodne światło. Wynika z nich, że 35 posłów, czyli co piąty członek izby, jest właścicielem nieruchomości lub osiągnął w ostatnim roku dochody z wynajmu swojego mieszkania, lub domu.

To nie są anonimowe przecieki ani polityczne insynuacje, a informacje ujawnione przez sam parlament, w ramach obowiązkowego systemu deklaracji majątkowych, który ma zapewniać przejrzystość życia publicznego. Wśród posłów posiadających interes w rynku najmu znajduje się 11 reprezentantów Fianna Fáil, dziewięciu z Fine Gael, siedmiu posłów niezależnych, pięciu z Sinn Féin, dwóch Socjaldemokratów oraz jeden przedstawiciel Aontú. Oznacza to, że zjawisko nie ogranicza się do jednej partii, a jest dość szeroko rozpowszechnione w tutejszym parlamencie.

Konflikt interesów nie musi oznaczać korupcji, ponieważ w zachodnich demokracjach przyjmuje się, że parlamentarzyści mogą posiadać prywatny majątek, w tym nieruchomości. Problem zaczyna się jednak tam, gdzie prywatny interes finansowy przecina się z publicznym obowiązkiem stanowienia prawa. Poseł będący właścicielem mieszkań lub domów na wynajem nie jest neutralnym obserwatorem rynku, ona lub on jest jego beneficjentem, lub aktywnym uczestnikiem tego rynku. Każda decyzja dotycząca limitów czynszów, ochrony najemców, podatków od nieruchomości czy regulacji eksmisji ma więc bezpośredni potencjał wpływu na jego osobisty dochód.

To rodzi fundamentalne pytanie o strukturę bodźców, czyli polityk, który zarabia na wynajmie, znajduje się w sytuacji, w której rozwiązania obniżające czynsze lub zwiększające ochronę najemców mogą jednocześnie ograniczać jego własne przychody. Nawet jeśli działa w dobrej wierze, istnieje wbudowane napięcie między interesem publicznym a prywatnym. W naukach politycznych zjawisko to określa się jako „strukturalny konflikt interesów” i nie wymaga złej woli, wystarczy sama zbieżność ról.

Irlandzki parlament nie jest pod tym względem wyjątkiem. W wielu krajach europejskich parlamentarzyści należą do grup społecznych o ponadprzeciętnym majątku. Jednak w państwie, w którym mieszkalnictwo stało się centralnym problemem społecznym, skala zaangażowania ustawodawców w rynek najmu nabiera szczególnego znaczenia. Gdy co piąty poseł jest jednocześnie uczestnikiem rynku najmu, który reguluje, pojawia się pytanie nie o legalność, lecz o percepcję bezstronności.

Zaufanie publiczne do instytucji nie opiera się wyłącznie na przestrzeganiu prawa, lecz także na przekonaniu, że decyzje podejmowane są bez ukrytych motywów finansowych. Nawet w pełni zgodne z przepisami sytuacje mogą podważać wiarygodność procesu legislacyjnego, jeśli społeczeństwo uzna, że ustawodawcy mają osobisty interes w określonym kierunku regulacji.

Irlandzki system przewiduje mechanizmy przejrzystości, więc obowiązek ujawniania interesów majątkowych jest jednym z nich. Transparentność jednak nie eliminuje konfliktu interesów, a jedynie czyni go widocznym. Ostateczne pytanie pozostaje więc polityczne i etyczne: czy wystarczy, że konflikt interesów jest ujawniony, czy też w obszarach tak wrażliwych społecznie, jak mieszkalnictwo ustawodawcy powinni być od niego wolni?

W kraju, w którym całe pokolenie najemców straciło wiarę w możliwość posiadania własnego domu, odpowiedź na to pytanie wykracza poza szczegóły techniczne deklaracji majątkowych. Dotyczy fundamentu demokracji, więc przekonania, że prawo tworzone jest w interesie obywateli, a nie tych, którzy mają klucze do największej liczby drzwi.

Bogdan Feręc

Źr. Independent

Fot. CC BY 2.0 Houses of the Oireachtas