Irlandzki model zaczyna pękać. Zwolnienia w gigantach technologicznych mogą uderzyć w podatki i finanse państwa

Przez lata Irlandia sprzedawała światu prostą obietnicę, więc niskie podatki, dostęp do rynku Unii Europejskiej i anglojęzyczna, wysoko wykwalifikowana siła robocza. W zamian do kraju płynęły miliardy euro inwestycji od amerykańskich gigantów technologicznych.

Model działał niemal perfekcyjnie, korporacje płaciły ogromne podatki od zysków, a tysiące pracowników zatrudnionych w sektorze technologicznym zasilały budżet wysokimi wpływami z podatku dochodowego i składek USC. Państwo rosło, wydatki rosły, nadwyżki budżetowe rosły. Politycy przekonywali, że Irlandia znalazła gospodarczy złoty środek, ale dziś jednak na tym modelu pojawiają się pierwsze poważne pęknięcia i nie chodzi wyłącznie o podatek korporacyjny. Coraz większym zagrożeniem staje się fala zwolnień w sektorze technologicznym, która może bezpośrednio uderzyć w dochody podatkowe państwa. To problem znacznie poważniejszy, niż sugerują pojedyncze nagłówki o redukcjach etatów.

Wiadomo przecież, że irlandzkie finanse publiczne zostały zbudowane na bardzo wąskiej podstawie. Międzynarodowe korporacje stanowią zaledwie około 3 proc. wszystkich przedsiębiorstw w kraju, ale zatrudniają mniej więcej jedną czwartą całej siły roboczej. Co ważniejsze, są to zwykle najlepiej opłacane stanowiska w gospodarce, a właśnie ci najlepiej zarabiający pracownicy utrzymują znaczną część systemu podatkowego.

Według danych Revenue Commissioners 10 proc. najlepiej zarabiających odpowiada za około 60 proc. wpływów z podatku dochodowego i USC w Irlandii. To niezwykle skoncentrowany model fiskalny. Państwo jest w ogromnym stopniu uzależnione od niewielkiej grupy wysoko opłacanych specjalistów zatrudnionych głównie przez globalne koncerny technologiczne. Dlatego informacje o kolejnych redukcjach zatrudnienia nie są już wyłącznie problemem rynku pracy. To sygnał ostrzegawczy dla całych finansów publicznych.

Najbardziej symbolicznym przykładem stała się Meta. Firma ogłosiła w Irlandii redukcję około 350 etatów, mimo że jednocześnie poinformowała o gigantycznych zyskach przekraczających 27 miliardów dolarów w pierwszym kwartale 2026 roku. Jeszcze kilka lat temu irlandzki oddział Meta zatrudniał niemal dwa razy więcej osób niż obecnie. Powód? Oficjalnie mówi się o „nadmiernym zatrudnieniu” po pandemii, ale coraz częściej pojawia się drugi czynnik – sztuczna inteligencja.

Prezes firmy Mark Zuckerberg otwarcie przyznał, że AI pozwala dziś wykonywać projekty, które wcześniej wymagały całych zespołów pracowników. To zdanie powinno wywołać alarm w Departamencie Finansów w Dublinie, bo jeśli AI zacznie realnie zastępować dobrze opłacanych specjalistów, Irlandia może stanąć wobec problemu, na który nie jest przygotowana, czyli malejących wpływów z podatku dochodowego przy jednoczesnym dalszym uzależnieniu od niestabilnych wpływów z podatku korporacyjnego.

Od lat ekonomiści ostrzegali, że Irlandia zbyt mocno opiera budżet na podatkach od międzynarodowych korporacji. Rząd jednak ignorował te ostrzeżenia, zwiększając wydatki publiczne dzięki rekordowym wpływom z CIT. Ja się okazuje, dochody te stały się obecnie niezwykle kruche. W 2024 roku zaledwie trzy firmy odpowiadały za niemal połowę wszystkich wpływów z podatku korporacyjnego. Państwo praktycznie uzależniło się od garstki globalnych gigantów, których struktury podatkowe mogą zmienić się bardzo szybko.

Do tej pory wielu polityków uspokajało, że mimo ostrzeżeń wpływy podatkowe wciąż rosną, ale sztuczna inteligencja może zmienić tę równowagę. Nawet jeśli korporacje nadal będą raportować ogromne zyski, mogą jednocześnie zatrudniać znacznie mniej ludzi, a to właśnie zatrudnienie, nie tylko same korporacyjne zyski, było drugim filarem irlandzkiego modelu gospodarczego. To jest też szczególnie niebezpieczne dlatego, że rodzime irlandzkie firmy prawdopodobnie nie będą w stanie wypełnić tej luki. Dane pokazują wyraźnie, że małe i średnie przedsiębiorstwa płacą znacznie niższe wynagrodzenia niż międzynarodowe korporacje. Średnie płace w MŚP pozostają wyraźnie poniżej poziomu dużych firm technologicznych. Do tego dochodzą chroniczne problemy z dostępem do kapitału, słaby rynek IPO i ograniczone możliwości skalowania działalności przez krajowe przedsiębiorstwa.

Irlandia stworzyła więc gospodarkę niezwykle nowoczesną, ale jednocześnie bardzo zależną od zewnętrznych centrów decyzyjnych. Natomiast sztuczna inteligencja może tę zależność obnażyć.

Już dziś platformy rekrutacyjne alarmują, że firmy ograniczają nabór absolwentów i pracowników na stanowiska juniorskie. Automatyzacja zaczyna wypierać pierwsze grupy zawodowe. Na razie proces jest powolny, ale wielu ekonomistów uważa, że to dopiero początek. Właśnie dlatego problem zwolnień w sektorze technologicznym nie powinien być analizowany wyłącznie jako kwestia rynku pracy, bo chodzi o trwałość całego modelu państwa. Jeśli Irlandia zacznie tracić zarówno wpływy z podatków dochodowych od wysoko opłacanych pracowników, jak i stanie się jeszcze bardziej uzależniona od niestabilnych podatków korporacyjnych, obecny system finansowania państwa może okazać się znacznie bardziej kruchy, niż przez lata chcieli przyznać politycy.

Irlandzka gospodarka przez dekady przypominała maszynę rozpędzoną dzięki globalizacji i amerykańskim gigantom technologicznym. Problem w tym, że dziś ta sama globalizacja — napędzana przez AI, może zacząć redukować ludzi, którzy byli najważniejszym źródłem podatków. Wtedy okaże się, że państwo zbudowane na „nieoczekiwanych wpływach” samo stało się gospodarką pełną nieoczekiwanego ryzyka.

*

Kto to tam się ze mnie wyśmiewał kilka miesięcy temu, jak stwierdziłem, że AI będzie zastępować pracowników i wpłynie na gospodarkę Irlandii?

Bogdan Feręc

Źr. PA Media

Photo by Jakub Żerdzicki on Unsplash