Drugie życie śmieci. Jak grzebanie w śmietnikach stało się stylem życia i intratnym biznesem
Przez dziesięciolecia przeszukiwanie domowych i sklepowych śmietników obarczone było piętnem skrajnej nędzy. Stanowiło symbol społecznego wykluczenia, marginalizacji i ostatecznej klęski życiowej.
W Polsce, gdzie dla sporej części społeczeństwa nawet zwykłe oddawanie pustych butelek po napojach w skupie wciąż bywa postrzegane jako przejaw utraty godności i pauperyzacji, a tymczasem na Zachodzie dochodzi do fundamentalnej zmiany percepcji tego zjawiska odzyskiwania „śmieci”. Zjawisko znane szerzej jako dumpster diving powoli zrzuca piętno zajęcia wstydliwego, stając się podchwytywanym przez klasę średnią ruchem ekologicznym, nowoczesnym sposobem na optymalizację budżetu, a w skrajnych przypadkach – wysoce zyskownym modelem biznesowym.
Za tą zmianą stoją w dużej mierze media społecznościowe, które w ostatnich latach przyczyniły się do renesansu wielu zapomnianych lub niszowych praktyk. Obok rzemiosła, kaligrafii czy dawnych przepisów kulinarnych, platformy cyfrowe zrehabilitowały również zajęcia dotąd uważane za domenę ludzi zdesperowanych. Współczesny kryzys kosztów utrzymania z pewnością popchnął tysiące gospodarstw domowych do szukania oszczędności, jednak prawdziwy impuls do zmiany postaw dała rosnąca w siłę społeczność influencerów.
Osoby regularnie publikujące relacje ze swoich ekspedycji do przysklepowych kontenerów prezentują imponujące łupy oraz otwarcie przedstawiają roczne zarobki generowane na sprzedaży odzyskanych przedmiotów.
Symbolem tej nowej fali stał się 31-letni Carter Stevens z USA, który publicznie deklaruje, że na przeszukiwaniu śmietników zarabia około 140 tysięcy dolarów rocznie. Inni twórcy internetowi wykazują zyski rzędu kilkudziesięciu tysięcy dolarów. Choć obraz wyłaniający się z krótkich filmów bywa zmanipulowany, bo widza raczy się markową torebką czy sprawnym sprzętem elektronicznym, przemilczając dziesiątki bezowocnych prób, nocne objazdy i godziny spędzone w brudzie, to przekaz podprogowy pozostaje czytelny, że śmieci to nieodkryty zasób gotówki.
Warto jednak zauważyć, że rozwój tej praktyki napotyka na poważne bariery prawne, bardzo zróżnicowane w zależności od jurysdykcji. Podczas gdy w wielu stanach USA odpady porzucone w pojemnikach są w świetle prawa traktowane jako dobro bezpańskie i każdy może po nie sięgnąć, w Europie zasady bywają znacznie bardziej rygorystyczne. Doskonałym przykładem jest Irlandia, gdzie ustawa o gospodarce odpadami (Waste Management Act) z 1996 roku jednoznacznie uznaje za przestępstwo, jakąkolwiek manipulację przy zawartości publicznych lub prywatnych pojemników na odpady oraz na wysypiskach komunalnych. Dodatkowo najatrakcyjniejsze cele – śmietniki dużych sieci i centrów handlowych – znajdują się z reguły na terenach prywatnych, co naraża potencjalnych poszukiwaczy na zarzut wtargnięcia (trespassing) oraz konfrontację z prywatnymi służbami ochrony i monitoringiem. Mimo to, ze względu na niski stopień egzekwowania przepisów lub niejasności interpretacyjne, również na irlandzkich wysypiskach czy przy kontenerach można bez trudu spotkać osoby próbujące wyłowić sprawny sprzęt i zdatne do użytku przedmioty.
Klucz do zrozumienia fenomenu finansowego dumpster divingu leży jednak nie w psychologii poszukiwaczy, lecz w mechanizmach współczesnego handlu detalicznego. Ogromne zyski „śmietnikowych nurków” są bezpośrednią konsekwencją strukturalnego marnotrawstwa, na którym opiera się dzisiejszy model gospodarczy. Sprzedawcy i producenci niezwykle często dochodzą do wniosku, że najtańszą i najbardziej ekonomiczną opcją pozbycia się pełnowartościowego towaru jest jego fizyczne wyrzucenie. Zjawisko to widać najwyraźniej w obsłudze zwrotów konsumenckich, bo jeśli klient odsyła zakupiony produkt tylko dlatego, że zmienił zdanie, powtórne wprowadzenie go do sprzedaży wymaga inspekcji, ponownego przepakowania i weryfikacji. W przypadku towarów o niskiej marży, proces ten przewyższa wartość rynkową samej rzeczy. Podobnie dzieje się przy drobnych defektach fabrycznych, takich jak poluzowana nitka czy urwany guzik. Sklepy wolą pozbyć się przedmiotu, niż zaoferować go po obniżonej cenie, obawiając się dodatkowo celowych uszkodzeń ze strony klientów lub personelu polującego na obniżkę.
Dodatkowym katalizatorem tego mechanizmu jest branża fast fashion oraz model sprzedaży oparty na błyskawicznej rotacji trendów. Produkty odzieżowe, kosmetyki, artykuły dekoracyjne czy sprzęty AGD mają obecnie bardzo krótki cykl życia na półce. Jeśli dana kolekcja nie sprzeda się w wyznaczonym okienku czasowym, nie jest magazynowana ani przewożona do innych punktów. Dla detalisty stanowi koszt w postaci powierzchni magazynowej, która przewyższa marżę, jaką mógłby uzyskać w kolejnym sezonie. Przykładem są dekoracje halloweenowe i świąteczne. Te pokazują nadzwyczaj dobitnie, że sieciom handlowym bardziej opłaca się wyrzucenie niesprzedanych zapasów i zamówienie nowych artykułów na kolejny rok, niż składowanie ich przez 12 miesięcy.
Jeszcze radykalniejsze procedury stosują marki luksusowe. W tym segmencie obniżki cen są traktowane jako zagrożenie dla elitarnego wizerunku marki. Przedsiębiorstwa premium unikają wyprzedaży i przekazywania towarów sklepom charytatywnym, wybierając fizyczne niszczenie produktów. W 2018 roku głośnym echem odbiła się deklaracja marki Burberry, która przyznała się do spalenia niechcianych zapasów odzieży i perfum o wartości 36 milionów dolarów. Z kolei marka Coach w 2021 roku potwierdziła wydawanie poleceń personelowi, by ten celowo rozcinał i niszczył zwracane torebki, uniemożliwiając ich ponowne użycie.
W odpowiedzi na te gigantyczne straty Unia Europejska wprowadza sukcesywnie nowe regulacje zabraniające przedsiębiorstwom niszczenia niesprzedanej odzieży i obuwia. Praktyka pokazuje jednak, że prawo pełne jest luk. Wystarczy bowiem zakwalifikować towar jako „uszkodzony” lub uzyskać formalną odmowę przyjęcia go przez organizację charytatywną, by legalnie skierować produkt do utylizacji. Wprowadzenie bezwzględnego zakazu wyrzucania wymagałoby potężnego aparatu kontrolnego, który musiałby rozstrzygać, co stanowi rzeczywiste uszkodzenie i czy organizacje dobroczynne nie są zalewane niesprzedawalnymi odpadami na koszt podatnika.
Zjawisko masowego grzebania w śmietnikach, napędzane dynamicznym rozwojem aplikacji odsprzedażowych oraz rosnącą akceptacją dla produktów z drugiej ręki, jest w gruncie rzeczy brutalnym lustrem współczesnego konsumpcjonizmu. Dopóki systemowi gospodarczemu opłacać się będzie wymuszona nadprodukcja i masowa utylizacja sprawnych przedmiotów, dopóty śmietniki przy centrach handlowych, pozostaną dla jednych pragmatycznym źródłem dochodu, a dla innych – oskarżeniem rzuconym bezdusznej logistyce wielkiego handlu.
Bogdan Feręc
Źr. RTE
Fot. Donnacha0.ol

