Czy Polska hoduje wtórnych analfabetów? Pokolenie bez języka, bez myśli i bez ambicji

Bawiłem ostatnio w Dublinie, gdzie spotkałem się z przyjaciółmi, a to właśnie z nimi prowadzę zwyczajowo długie rozmowy na tematy wszelkie. Nie ma dla nas tematów z góry ustalonych ani takich, których nie wypada poruszać. Rozmawiamy o polityce, gospodarce, historii, społeczeństwie, ale również o sprawach pozornie błahych, które po chwili okazują się znacznie poważniejsze, niż mogłoby się wydawać. Tym razem jednak punktem wyjścia do naszej dyskusji stało się coś, co powinno zainteresować nie tylko rodziców, nauczycieli i pedagogów, ale właściwie każdego, komu nie jest obojętna przyszłość polskiego społeczeństwa.

Jako fascynat mediów społecznościowych, a może bardziej tych, które prezentują twórczość filmową naszych młodych pokoleń, udowodniłem, że dobrze to już było. Wielokrotnie w rozmowach telefonicznych mówię mojemu dublińskiemu przyjacielowi, że inteligencja młodych ludzi sięgnęła bruku tamtejszych ulic, choć przyznam, że nie chce on wierzyć w każde moje słowo. Być może uznaje, że przesadzam, że wybieram przykłady skrajne, a przecież w każdym pokoleniu znajdziemy osoby mniej rozgarnięte, bardziej podatne na modę czy zwyczajnie pozbawione umiejętności logicznego myślenia. I trudno się z tym nie zgodzić. Problem zaczyna się jednak wtedy, kiedy pojedyncze przypadki przestają być pojedynczymi, a pewien sposób zachowania i komunikowania, zaczyna przypominać powszechnie obowiązujący standard.

Tym razem, w trakcie jednej z naszych dysput, wyjąłem telefon, odszukałem azjatycki odpowiednik amerykańskiego dostawcy technologii umożliwiającej publikację krótkich form filmowych i pokazałem dwa konta, na których debilizm współczesności leje się rwącą rzeką, bo nawet nie strumieniami. Zaznaczyłem przy tym, że nie może przesadzić z ilością filmików do jednorazowej konsumpcji, bo straci poczucie humoru i wpadnie w depresję. Ten uważa się jednak za twardziela, więc przesuwał palcem na kolejne prezentacje, ale po którejś z kolei powiedział, żeby już wyłączyć to chińskie medium.

Jak się okazało, miałem rację. Jego śmiech z każdym kolejnym filmem przygasał i cichł, a na twarzy zaczął malować się wyraz troski. Nie była to natomiast obawa o mnie czy nawet o stan mojego umysłu, że interesuję się takimi dziedzinami życia społecznego. Zafrasował się nad stanem dzisiejszych młodych pokoleń. I trudno mu się dziwić. Bo przecież czym innym jest obejrzenie kilku zabawnych nagrań, na których ktoś zrobi coś głupiego, a czym innym obserwowanie setek przykładów, w których głupota, nieporadność językowa, brak elementarnej wiedzy i niezrozumienie najprostszych pojęć, zaczynają tworzyć pewien niepokojący obraz.

Kiedy wymieniliśmy już opinie, a wniosek był jeden, że nie ma już czego ratować, nastąpiła chwila na konfrontację. Ta nie była próbą udowodnienia, iż my jesteśmy lepsi, bo zwykłe zestawienie wypowiedzi młodego pokolenia z tym, jak mówili i wypowiadali się nasi rówieśnicy kilkadziesiąt lat temu. Nie chodziło o sentymentalne wspominanie czasów, kiedy wszystko wydawało się piękniejsze, ani o przekonanie, że dawniej nie było ludzi nieinteligentnych. Chodziło o coś konkretnego – o umiejętność posługiwania się własnym językiem, budowania zdań, formułowania myśli i przekazywania ich w taki sposób, aby drugi człowiek mógł je zrozumieć.

O ile patrzeć na sposób mówienia, wyrażania myśli, formułowania zdań i ich konstrukcję, a przy tym poprawność językową, wydaje się, że młodzi ludzie tracą właśnie umiejętność mówienia. Nie chodzi oczywiście o fizyczną zdolność wydawania dźwięków, bo z tym, na szczęście, większych kłopotów nie ma. Chodzi o sprawę znacznie poważniejszą, o umiejętność świadomego posługiwania się językiem, który jest przecież podstawowym narzędziem ludzkiego porozumiewania, przekazywania wiedzy, budowania relacji i wyrażania własnych poglądów.

Wśród obecnej młodzieży panuje jakaś dziwaczna moda na brak rozumienia sformułowań, błędne używanie słów, wstawianie ich w dowolnych miejscach, a i sensu w tym wszystkim brakuje. Słowa pojawiają się w wypowiedziach, ale niekoniecznie w takim znaczeniu, jaki rzeczywiście posiadają. Zdania budowane są w sposób przypadkowy, myśli urywają się w połowie, a kolejne fragmenty wypowiedzi nie zawsze mają ze sobą jakikolwiek logiczny związek. Wydaje się więc, że to dlatego, iż zakres słownictwa jest nader ubogi. Trzeba się chwilami bardzo skupić, aby dorozumieć, co akurat autor ma na myśli, żeby w ogóle złapać sens wypowiedzi.

Już nawet nie mówię, że z poprawną polszczyzną, bo właśnie na młodych Polakach skupiło się nasze oglądanie, ale niech rzuci we mnie kamieniem ten, który uważa, że zdania naszych młodych pokoleń są poprawne stylistycznie. Nie chodzi też o to, że każdy powinien posługiwać się językiem literackim, znać wszystkie zasady gramatyczne i wypowiadać się niczym profesor polonistyki. Nie tego oczekuję. Spodziewam się natomiast, że człowiek będzie potrafił zbudować zdanie, w którym podmiot, orzeczenie i pozostałe jego elementy, nie będą przypadkowym zbiorem wyrazów, a wypowiadana fraza będzie miała początek, rozwinięcie i zakończenie.

Tymczasem coraz częściej można odnieść wrażenie, że komunikacja sprowadzona została do zestawu kilku popularnych określeń, powtarzanych bez zastanowienia, bo akurat są modne, dobrze brzmią albo zostały usłyszane u kogoś, kto zdobył popularność w internecie. Nie trzeba już nawet znać znaczenia słowa, bo wystarczy wiedzieć, w jakich okolicznościach wypada go użyć. Nie trzeba rozumieć wypowiadanej myśli, wystarczy powtórzyć coś, co wcześniej powiedział ktoś inny. W ten sposób język przestaje być niestety narzędziem wyrazu i samodzielnego myślenia, a zaczyna pełnić funkcję czysto dekoracyjną.

Większość osób z oglądanych przez nas filmów w sposób randomowy wstawia też anglojęzyczne zwroty, choć język polski jest jednym z najbogatszych w słowa, a również ich wieloznaczność może dawać duże pole do popisu. I nie mam nic przeciwko znajomości języków obcych, a nawet uważam, że ich nauka jest jedną z najważniejszych umiejętności współczesnego człowieka. Problem polega jednak na zupełnie czymś innym. Czym innym jest świadome używanie angielskich określeń, kiedy rzeczywiście oddają one sens wypowiedzi, lepiej niż polskie odpowiedniki, a czym innym bezrefleksyjne wplatanie ich w każde zdanie, jakby język ojczysty nagle przestał wystarczać do opisania najprostszych czynności.

To jednak nie zmienia faktu, że, licząc lekką ręką, 60 proc. polskich słów jest przez młodych ludzi nieużywanych, bo zastąpione zostały prostym i w zasadzie ubogim angielskim. Nie traktuję tej liczby jako wyniku badań statystycznych, lecz jako obraz skali zjawiska, które dostrzegam podczas obserwacji internetowych wypowiedzi naszych młodych rodaków. Oczywiście muszę tu zaznaczyć, że te filmiki nie mogą być wyznacznikiem dla całego pokolenia osób od 10 do 20 lat, ale taki jest kierunek, dodam, że niepokojący. Bo przecież język nie jest wyłącznie zestawem słów, których używamy w codziennych rozmowach. To także sposób porządkowania rzeczywistości. Im więcej znamy słów, tym więcej potrafimy dostrzec, nazwać, rozróżnić i zrozumieć.

Człowiek dysponujący bogatym słownictwem ma większe możliwości wyrażania swoich emocji, opinii, wątpliwości i ocen. Potrafi precyzyjniej opisać problem, a przez to również lepiej go przeanalizować. Jeżeli natomiast jego język ogranicza się do kilkuset popularnych określeń, zaczyna brakować mu narzędzi do opisywania świata. A jeśli brakuje narzędzi, pojawiają się uproszczenia. Jeżeli zaś uproszczenia stają się codziennością, myślenie także może zostać sprowadzone do kilku najprostszych schematów.

Nie jest to problem wyłącznie estetyczny. Nie chodzi o to, że komuś przeszkadza młodzieżowy slang, modne powiedzonka czy angielskie wtrącenia. Chodzi o jakość komunikacji, a w dalszej kolejności o jakość myślenia.

Kiedy już przejechaliśmy się oralnie po słownictwie i wiedzy, bo z tą też jest krucho, kolega postanowił, że zestawi to z latami naszej szczenięcej młodości, czyli szkołą podstawową i latami edukacji późniejszej. Odszukał kilka filmów z lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych ubiegłego stulecia, a na tych właśnie pewien reporter wypytywał uczniów o ich odczucia. Tematy były zróżnicowane, choć dotyczyły przede wszystkim kwestii uczniowskich oraz życia codziennego, jednak w oczy, a właściwie uszy, rzucała się diametralna różnica jakości wypowiedzi.

Zdania ówczesnych uczniów klas szóstych, siódmych i ósmych miały sens, zbudowane były poprawnie językowo, choć błędy się zdarzały, ale co istotne, nie dało się powiedzieć, że nie rozumie się treści lub odpowiedź jest przypadkowa. Dzieci charakteryzowały się również ciekawą stroną opiniotwórczą, co wskazywało na wiedzę, nie zaś na wyuczone formułki, które potrzebne są do zaliczenia jakiegoś przedmiotu. Potrafiły wypowiedzieć własne zdanie, uzasadnić je, odwołać się do obserwacji i przedstawić argumenty. Nie zawsze robiły to idealnie, nie zawsze trafnie, ale widać było, że za wypowiadanymi słowami stoi jakaś myśl.

Rzutkość odpowiedzi też była fascynująca, bo to przecież 12- i 14-latkowie, a w zestawieniu z ich obecnymi rówieśnikami wydawali się nader rozwinięci pod względem znajomości tematów. Wskazywało to jednocześnie, że mogą pochwalić się już pewnym stopniem inteligencji, co z kolei wprawiło nas w pewną konsternację. Nie oznacza to jednak, że młodzież sprzed kilkudziesięciu lat była wolna od wad, że wszyscy uczniowie posiadali rozległą wiedzę, że każdy potrafił zabrać głos na dowolny temat. Takie twierdzenie byłoby równie prostackie jak przekonanie, że współczesna młodzież pozbawiona jest zdolności intelektualnych. Jednak zestawienie tych materiałów pokazało nam coś, czego nie sposób zignorować, tę różnicę w sposobie konstruowania wypowiedzi, samodzielności myślenia i umiejętności przedstawiania własnych opinii.

Jeszcze ciekawiej zrobiło się w chwili, gdy kolega odtworzył film z rozmowami uczniów pierwszej klasy liceum, bo to już był poziom wypowiedzi, którego obecnie wśród młodzieży ze świecą szukać.

Właśnie wtedy zaczęliśmy się zastanawiać, co właściwie wydarzyło się na przestrzeni tych kilku dekad. Przecież dzisiejsze dzieci mają dostęp do wiedzy, o jakim wcześniejsze pokolenia mogły jedynie marzyć. Nie muszą spędzać całych godzin w bibliotekach, wertować encyklopedii ani czekać na kolejne wydanie czasopisma, aby dowiedzieć się czegoś o świecie. Wystarczy telefon, komputer i połączenie z internetem. Mogą obejrzeć wykład profesora z drugiego końca świata, przeczytać książkę w wersji elektronicznej, porównać informacje z wielu źródeł i w kilka minut zdobyć wiadomości, których zgromadzenie, dawniej zajmowało kilka dni.

Mamy więc do czynienia z paradoksem. Dostęp do informacji jest niemal nieograniczony, a jednocześnie coraz częściej obserwujemy trudności z ich przetwarzaniem, selekcjonowaniem i wykorzystywaniem. Wiedza jest na wyciągnięcie ręki, ale samo jej posiadanie nie oznacza jeszcze, że człowiek potrafi z niej korzystać. Można obejrzeć tysiące filmów, a nie zapamiętać żadnej istotnej informacji. Można przeczytać setki krótkich wpisów, ale nie być w stanie zbudować kilku logicznych zdań na temat przeczytanej treści.

Współczesny świat dostarcza nam ogromnej ilości informacji, ale coraz rzadziej wymaga cierpliwości potrzebnej do ich zrozumienia. Krótkie filmy, błyskawiczne komunikaty, kilkunastosekundowe nagrania i nieustanne przewijanie kolejnych treści, przyzwyczajają nas do natychmiastowej zmiany bodźców. Tymczasem zdobywanie wiedzy wymaga czegoś zupełnie innego – skupienia, systematyczności, wysiłku i zdolności do pozostania przy jednym zagadnieniu wystarczająco długo, aby rzeczywiście je zrozumieć.

Reasumując, jest tragedia i to nie ta grecka, a nasza polska, własna, rodzima. Tragedia, która prowadzi nas nad przepaść utraty własnej mowy, umiejętności tworzenia i wyrażania myśli, a nawet nie wspomnę już o domniemanej inteligencji młodych pokoleń.

Czego to jest jednak efektem, bo i nad tym można się zastanowić. Cóż, reform w systemie edukacji i niczym więcej. Jeżeli programy nauczania okrawane są nieustannie z rzeczy istotnych, zmniejsza się ilość lektur obowiązkowych, podstawa programowa w polskiej szkole stawiać ma na tzw. dobrostan ucznia, nie wymaga się od niego znajomości zagadnienia, nie rozwija umiejętności poprawnego mówienia i pisania, to w jaki sposób ci wszyscy przyszli inżynierowie, lekarze, specjaliści i prawdopodobnie nawet politycy, mają prezentować sobą jakikolwiek poziom inteligencji?

Nie mam nic przeciwko dobrostanowi ucznia, choć to słowo pierwotnie odnosiło się do jakości życia zwierząt gospodarskich. Dziecko nie powinno być traktowane jak maszyna do przyswajania kolejnych partii materiału, a szkoła nie może być miejscem nieustannego stresu i upokarzania. Jednak dobrostan, czyli wielowymiarowy stan harmonii, nie może oznaczać rezygnacji z wymagań, a troska o samopoczucie, nie powinna prowadzić do obniżania poziomu nauczania. Nie można przecież budować przyszłości młodego człowieka na przekonaniu, że wszystko powinno przychodzić łatwo, przyjemnie i bez większego wysiłku.

Edukacja zawsze była procesem wymagającym. Czytanie książek wymaga czasu, nauka gramatyki wymaga ćwiczeń, matematyka wymaga rozwiązywania problemów, a historia wymaga zapamiętywania faktów, rozumienia przyczyn i dostrzegania konsekwencji. Nie da się tego wszystkiego zastąpić kilkoma atrakcyjnymi prezentacjami, filmikami edukacyjnymi czy uproszczonymi materiałami, które mają przede wszystkim nie zniechęcić ucznia. Nauka nie zawsze musi być przyjemna. Czasami jest trudna, monotonna, a nawet nużąca. I właśnie dlatego uczy wytrwałości.

Jeżeli młody człowiek nie musi przeczytać książki, bo wystarczy mu streszczenie, nie musi samodzielnie napisać wypracowania, bo może skorzystać z gotowego opracowania, i nie musi zapamiętać podstawowych wiadomości, bo w każdej chwili może sprawdzić je w telefonie, to trudno oczekiwać, że rozwinie wszystkie umiejętności potrzebne do samodzielnego myślenia. Narzędzia mogą pomagać w nauce, ale nie powinny wykonywać za ucznia całej pracy intelektualnej.

Załamanie systemu polskiej edukacji, choć nie tylko jej, prowadzi nas do miejsca, w którym ponownie pojawiać się będzie wtórny analfabetyzm. Nie musi on oznaczać całkowitej nieumiejętności czytania i pisania. Może przybierać znacznie bardziej podstępną postać. Człowiek potrafi przeczytać tekst, ale nie rozumie jego znaczenia. Potrafi napisać kilka zdań, ale nie umie zbudować logicznego wywodu. Zna litery, rozpoznaje słowa, korzysta z urządzeń elektronicznych, ale ma trudności z analizą informacji, wyciąganiem wniosków i samodzielnym formułowaniem opinii.

To właśnie jest niebezpieczeństwo, którego nie powinniśmy lekceważyć. Analfabetyzm XXI wieku nie musi siedzieć w ciemnym kącie z elementarzem, on może mieć formę najnowszego smartfona, kilku kont w mediach społecznościowych i tysięcy obserwujących. On może również codziennie coś publikować, komentować i zabierać głos na każdy temat. Tylko że ilość wypowiadanych słów nie jest miarą jakości myślenia.

Kolega uznał jednak, że może nawet idziemy w dobrą stronę, bo szkoła stanie się miejscem dla wybranych.

Powiedział, więc teraz muszę to wytłumaczyć, choć miałem kończyć. Otóż wielokrotnie słyszymy słowo elity, które stosuje się do niektórych środowisk, jednak spójrzmy w przeszłość. Elity tworzone były przez niewielką grupę osób, najczęściej doskonale wykształconych, sprawnie posługujących się językiem polskim w mowie i piśmie, a na dodatek sprawnych intelektualnie. Nie wystarczyło mieć dużej ilości pieniędzy, odpowiedniego nazwiska czy koneksji społecznych. Prawdziwa elita powinna i wyróżniała się wiedzą, kulturą osobistą, umiejętnością argumentowania, znajomością historii i zdolnością do podejmowania odpowiedzialnych decyzji.

Oczywiście nie każdy przedstawiciel dawnych elit spełniał te kryteria, podobnie jak nie każdy człowiek spoza elit, pozbawiony był wiedzy i zdolności. Jednak istniało przekonanie, że wykształcenie powinno być czymś więcej niż tylko dokumentem potwierdzającym ukończenie kolejnego etapu edukacji. Miało stanowić rzeczywistą wartość, która odróżnia człowieka przygotowanego do podejmowania intelektualnych wyzwań od kogoś, kto jedynie zdobył formalne uprawnienia.

Później czasy się zmieniły i, żeby nikt nie poczuł się urażony, posłużę się pewną sentencją, a właściwie przysłowiem. Otóż: „Konia kują, a żaba nogę podstawia”. To nic innego jak opis naszej współczesności. Nauki, nawet na najwyższych poziomach, pobierać może każdy, którego rodzice zapłacą za szkołę. Nie twierdzę, że dostęp do edukacji powinien być ograniczony ze względu na pochodzenie, stan majątkowy czy społeczną pozycję. Wręcz przeciwnie. Każdy człowiek powinien mieć możliwość rozwijania swoich zdolności. Problem polega jednak na tym, że coraz częściej utożsamiamy możliwość zdobywania wykształcenia z rzeczywistym przygotowaniem do jego zdobycia.

Czy jednak każdy powinien to robić?

Patrząc, przyznaję, na wybiórcze pokazy głupoty młodych ludzi, wydaje się, że jednak potrzebujemy też sprzedawczyń, monterów, kierowców i sprzątaczy, choć to osoby tak bardzo przez nas niezauważane. Niemniej jednak nawet niewiele osób zdaje sobie sprawę, jak bardzo są potrzebni i jak bardzo bez nich byśmy cierpieli. I tutaj dochodzimy do kolejnego problemu współczesnego myślenia o edukacji. Wytworzyliśmy przekonanie, że sukcesem jest przede wszystkim ukończenie studiów wyższych, zdobycie dyplomu, zajęcie kierowniczego stanowiska i praca w klimatyzowanym biurze. Tymczasem społeczeństwo nie składa się wyłącznie z dyrektorów, prawników, lekarzy i specjalistów od zarządzania. Potrzebujemy ludzi wykonujących zawody, bez których codzienne życie po prostu przestałoby funkcjonować.

Przykład najprostszy, więc osoby zabierające z naszych domów wszelkiej maści odpady. Przez jak długi czas nasze podwórka byłyby czyste, pachnące i z idealnie przystrzyżoną trawą, gdyby nie tzw. śmieciarze? Odpowiedzcie sobie na to pytanie, tylko na nie i na żadne inne.

Możemy mieć najpiękniejsze dyplomy, najbardziej imponujące tytuły naukowe i najbardziej rozbudowane profile zawodowe, ale jeśli pewnego ranka nikt nie zabierze naszych śmieci, bardzo szybko przekonamy się, jak niewiele znaczą nasze akademickie ambicje wobec podstawowych potrzeb społecznych. Podobnie jest z monterami, hydraulikami, elektrykami, kierowcami czy pracownikami utrzymania czystości. Ich praca nie zawsze jest efektowna, nie zawsze dobrze opłacana i nie zawsze spotyka się z należnym szacunkiem, ale bez niej nie potrafilibyśmy funkcjonować.

Nie oznacza to oczywiście, że osoby wykonujące takie zawody nie mogą być ludźmi wykształconymi, inteligentnymi i posiadającymi szerokie zainteresowania. Przeciwnie, wielu przedstawicieli zawodów technicznych i usługowych ma ogromną wiedzę praktyczną, doświadczenie i umiejętności, których nie da się zdobyć na uczelni. Chodzi o to, aby przestać traktować wykształcenie, jako obowiązkowy cel każdego młodego człowieka i przestać ich przekonywać, że bez dyplomu nie ma wartościowej przyszłości.

Tym samym nie powinno się wysyłać dzieci na siłę na studia, a przynajmniej tych, których rodzice mają wyższe ambicje niż iloraz inteligencji własnych latorośli. Nie każdy musi zostać magistrem, nie każdy powinien kończyć uczelnię wyższą, a już z całą pewnością, nie każdy musi otrzymać dyplom tylko dlatego, że jego rodzice mają pieniądze i chcą pochwalić się nim przed rodziną oraz znajomymi. Edukacja powinna odpowiadać zdolnościom, zainteresowaniom i predyspozycjom człowieka, a nie być realizacją marzeń rodziców. Co więcej, dobrze wykształcony fachowiec może być dla społeczeństwa znacznie cenniejszy, niż absolwent uczelni, który posiada dyplom, ale nie potrafi samodzielnie rozwiązać najprostszego problemu. Wartość człowieka nie powinna być mierzona liczbą ukończonych szkół, lecz tym, co rzeczywiście potrafi, jak wykorzystuje swoją wiedzę i czy jest w stanie wnieść coś wartościowego do otaczającego go świata.

Na koniec taka myśl mojego przyjaciela, że może to nawet dobrze, że szkoła wypuszcza teraz osoby, które z ledwością umieją się podpisać i sklecić zdanie. Powód jest jeden, bo może właśnie w ten sposób wytworzy się prawdziwe elity. Tę niewielką grupę osób, które opuszczają mury kolejnych szkół z pewnym zasobem wiedzy, które są tej wiedzy głodne, które mają cel zdobyć jej jeszcze więcej i prowadzić resztę w kierunku, który będą wytyczać.

W tej przewrotnej konkluzji mojego przyjaciela jest chyba coś, nad czym warto się zastanowić. Być może w świecie, w którym wiedza staje się coraz łatwiej dostępna, a jednocześnie coraz mniej ceniona, rzeczywistą przewagę zyskają ci, którzy nie zadowolą się minimum. Ci, którzy będą czytać książki, interesować się historią, rozumieć gospodarkę, znać języki, potrafić rozmawiać i przede wszystkim samodzielnie myśleć. Ci, którzy nie będą traktować edukacji jako przykrego obowiązku prowadzącego do uzyskania kolejnego dokumentu, ale jako proces, który nie kończy się wraz z odebraniem świadectwa czy dyplomu.

Elita nie powinna być przecież zamkniętym klubem ludzi, którzy uważają się za lepszych od pozostałych. Powinna być grupą, która wyróżnia się kompetencjami, odpowiedzialnością i umiejętnością prowadzenia innych. Jeżeli ktoś ma wiedzę, powinien umieć się nią dzielić. Jeżeli potrafi analizować rzeczywistość, powinien pomagać ją rozumieć. Jeżeli ma zdolność przewidywania konsekwencji podejmowanych decyzji, powinien wykorzystywać ją dla dobra wspólnego. W przeciwnym razie nie mamy do czynienia z elitą, lecz z grupą ludzi przekonanych o własnej wyjątkowości.

A reszta? Ci albo zaczną to rozumieć, więc pójdą w stronę zdobywania wiedzy, albo niech się przestaną wygłupiać i prosić rodziców o czesne na kolejny rok studiów, po których skończą w korporacji jako wklepywacze cyferek. A do tego za chwilę nawet oni nie będą potrzebni, bo zastąpi ich inteligencja i to sztuczna, jak oni sami.

Tak doszliśmy do ostatniego, a być może najbardziej ironicznego elementu całej tej historii. Żyjemy w czasach, w których sztuczna inteligencja potrafi przygotować opracowanie, napisać tekst, przeanalizować dane, zestawić argumenty, stworzyć zestawienie ekonomiczne, a nawet pomóc w rozwiązaniu skomplikowanego problemu technicznego. Wystarczy odpowiednio sformułować polecenie. Możliwości są ogromne, ale korzystanie z nich wymaga przynajmniej minimalnej zdolności rozumienia tego, czego właściwie potrzebujemy. Sztuczna inteligencja nie jest bowiem magicznym lekarstwem na brak wiedzy. Może być znakomitym narzędziem dla człowieka, który chce się rozwijać, ale może też stać się protezą samodzielnego myślenia. Można dzięki niej poszerzać horyzonty, ale można również ukrywać własne braki, przedstawiając cudze opracowania jako własne przemyślenia. Można wykorzystywać ją do nauki, ale można też oddać jej wszystkie zadania, a później przekonywać otoczenie, że jest się osobą niezwykle inteligentną.

I to jest prawdziwy paradoks naszych czasów. Im więcej narzędzi otrzymuje człowiek, tym większa odpowiedzialność spoczywa na nim za to, czy potrafi z nich korzystać. Sama dostępność wiedzy nie oznacza jeszcze mądrości, podobnie jak umiejętność obsługi telefonu nie oznacza zdolności rozumienia świata. Inteligencja nie polega na tym, że człowiek potrafi szybko znaleźć odpowiedź. Polega również na tym, że potrafi zadać właściwe pytanie, ocenić otrzymaną informację, zakwestionować błędny wniosek i samodzielnie dojść do rozwiązania.

Jeżeli więc szkoła przestanie uczyć myślenia, rodzina przestanie wymagać czytania, a młody człowiek uzna, że kilka popularnych zwrotów i dostęp do wyszukiwarki internetowej wystarczą mu do funkcjonowania, to nie powinno być żadnym zaskoczeniem, kiedy za kilkanaście lat zaczniemy zastanawiać się, dlaczego kolejne pokolenia mają problem z najprostszą komunikacją. Problem w tym, że wtedy może być już znacznie trudniej cokolwiek naprawić.

Nie chodzi mi o to, aby potępiać młodych ludzi jako grupę. Nie wszyscy są tacy, jakich pokazują nam media społecznościowe. Wciąż istnieją młodzi ludzie znakomicie wykształceni, oczytani, ciekawi świata, ambitni i zdolni do prowadzenia rozmów na poziomie, którego niejeden dorosły mógłby im pozazdrościć. Problem polega jednak na tym, że niepokojące zjawiska zaczynają być dostrzegalne na tyle często, iż nie wolno już udawać, że ich nie ma. Nie można też wszystkiego zrzucać na karb wieku, mody czy naturalnego konfliktu pokoleń. Przecież nie chodzi o to, aby młodzi ludzie mówili tak jak my, ubierali się tak jak my i myśleli dokładnie tak jak my. Mają prawo do własnego świata, własnego języka i własnych zainteresowań. Nie mają jednak prawa oczekiwać, że brak wiedzy, nieumiejętność formułowania myśli i niechęć do intelektualnego wysiłku, traktowane będą jako nowoczesność, postęp czy kolejny etap ewolucji społecznej.

Możemy zmieniać programy nauczania, reformować szkoły, wprowadzać kolejne technologie i tworzyć najbardziej nowoczesne systemy edukacyjne. Możemy też zachwycać się tym, że młodzież potrafi obsługiwać urządzenia, o których poprzednie pokolenia nawet nie śniły. Ale jeżeli w tym wszystkim zgubimy język, wiedzę, umiejętność logicznego myślenia i zwyczajną ciekawość świata, to pozostanie nam jedynie nowoczesna forma opakowania, w której coraz częściej nie będzie już niczego.

A wtedy naprawdę trudno będzie mówić o postępie, bo cywilizacja nie rozwija się od samego posiadania coraz doskonalszych urządzeń. Rozwija się dzięki ludziom, którzy potrafią z nich korzystać, rozumieją otaczający ich świat i są w stanie przekazać swoją wiedzę następnym pokoleniom. Jeżeli tego zabraknie, nawet najbardziej zaawansowana technologia nie uratuje nas przed intelektualnym regresem.

I być może właśnie dlatego mój dubliński przyjaciel po obejrzeniu kilku filmików przestał się śmiać. Zobaczył bowiem nie tylko internetową rozrywkę, ale coś znacznie bardziej niepokojącego – obraz społeczeństwa, które może mieć coraz więcej narzędzi komunikacji, a jednocześnie coraz mniej do powiedzenia.

Bogdan Feręc

Photo by Ilya Semenov on Unsplash