Kto wystawi Polskę? Format E5 i architektura europejskiego pokoju

Dynamika wysiłków dyplomatycznych zmierzających do zakończenia trwającej niemal pół dekady wojny na Ukrainie wkroczyła w fazę kluczowej transformacji, przynajmniej w zakresie potencjalnych negocjacji.

Dotychczasowy format rozmów – zdominowany przez bezpośrednie kontakty między przedstawicielami Stanów Zjednoczonych, Federacji Rosyjskiej oraz Ukrainy, ujawnił powracający problem braku bezpośredniego głosu państw europejskich w architekturze przyszłego porozumienia pokojowego. Przełamaniem tego stanu rzeczy stało się nieformalne posiedzenie Rady Europejskiej w Dublinie, podczas którego uzgodniono powołanie reprezentacji określanej mianem grupy E5. W skład tego zespołu weszły najważniejsze podmioty polityczne i gospodarcze kontynentu: Wielka Brytania, Francja, Niemcy, Włochy oraz Polska, działające przy ścisłym wsparciu instytucji Unii Europejskiej.

Decyzja przyjęta w stolicy Irlandii stanowi strategiczną próbę skonsolidowania stanowiska Starego Kontynentu w obliczu skomplikowanego układu sił na arenie międzynarodowej. Z jednej strony mamy do czynienia z nową dynamiką negocjacyjną narzuconą przez amerykańską administrację pod przywództwem prezydenta Donalda Trumpa, reprezentowaną przez wysłanników Steve’a Witkoffa i Jareda Kushnera. Z drugiej – z pragmatycznym, lecz wysoce powściągliwym podejściem Kremla, który uzależnia formalny udział Europejczyków od oceny ich „rzeczywistych intencji”.

I. Dublin jako centrum dyplomacji: Powstanie formatu E5 i unijna architektura negocjacyjna

Zorganizowane w Dublinie nieformalne posiedzenie Rady Europejskiej, połączone ze szczytem Europejskiej Wspólnoty Politycznej (EPC), stało się największym przedsięwzięciem logistycznym i dyplomatycznym w historii Irlandii. W stolicy kraju spotkali się liderzy 27 państw członkowskich Unii Europejskiej oraz przedstawiciele kluczowych partnerów spoza Wspólnoty, w tym premier Wielkiej Brytanii Andy Burnham oraz premier Kanady Mark Carney. Głównym efektem tych wielostronnych kuluarowych uzgodnień stało się wypracowanie wzoru europejskiej reprezentacji w nadchodzących rundach rozmów pokojowych, których kolejny etap zaplanowano w Abu Zabi.

Przewodniczący Rady Europejskiej António Costa jednoznacznie sformułował podstawową zasadę działania powołanego zespołu E5, wskazując na konieczność zachowania pełnej jednomyślności oraz przemawiania przez Europę „jednym, jasnym i zjednoczonym głosem”. Jak podkreślił Costa, zaangażowanie dyplomatyczne w tej formule to wysiłek zespołowy, odpowiadający skomplikowanej strukturze unijnej, w której kompetencje instytucjonalne nakładają się na potencjał poszczególnych państw narodowych tworzących tzw. Koalicję Chętnych.

Wyłonienie ścisłego gremium reprezentującego interesy całej Europy nie odbyło się jednak bez ożywionej debaty wewnętrznej. Podstawowe pytanie dotyczyło tego, kto personalnie i instytucjonalnie powinien posiadać mandat do prowadzenia rozmów w imieniu państw członkowskich. Premier Włoch Giorgia Meloni publicznie zwracała uwagę, że mnogość nakładających się na siebie formatów i wielość głosów utrudniają budowanie spójnego przekazu. Część przywódców opowiadała się za wyłączną rolą António Costy jako reprezentanta 27 szefów państw i rządów. Z kolei inni skłaniali się ku mocniejszemu zaangażowaniu Wysokiej Przedstawiciel Unii do Spraw Zagranicznych i Polityki Bezpieczeństwa Kai Kallas.

Sama Kallas wskazała na polityczne tło oporu ze strony Federacji Rosyjskiej wobec jej obecności przy stole negocjacyjnym. Szefowa unijnej dyplomacji zaznaczyła, że strona rosyjska unika konfrontacji z silnymi partnerami negocjacyjnymi, chcąc dyktować maksymalistyczne warunki. W ocenie Kallas kluczowym zadaniem Wspólnoty jest zbudowanie reprezentacji na tyle silnej, by skutecznie przeciwstawić się presji Moskwy. Ostatecznie przyjęty model łączący państwa grupy E5 z centralnymi instytucjami Unii ma zapewnić równowagę między sprawnością decyzyjną a legitymizacją polityczną całego bloku.

II. Stanowisko Kremla i amerykańskie mediacje: Pomiędzy Waszyngtonem, Moskwą a Abu Zabi

Dotychczasowy przebieg procesu negocjacyjnego opierał się na bezpośrednich spotkaniach delegacji Stanów Zjednoczonych, Ukrainy oraz Rosji. Rozmowy wznowione w Abu Zabi przełamały wielomiesięczny zastój w kontaktach dyplomatycznych, stanowiąc rezultat intensywnej misji amerykańskich wysłanników Steve’a Witkoffa i Jareda Kushnera. Wzmocnienie tych działań nastąpiło podczas bezpośrednich wizyt amerykańskich dyplomatów w Moskwie, gdzie doszło do rozmów z prezydentem Władimirem Putinem, a następnie w bazie Baldonnel pod Dublinem, gdzie odbyło się spotkanie z prezydentem Ukrainy Wołodymyrem Zełenskim.

Mimo że strona amerykańska sygnalizowała wstępne zielone światło ze strony Kremla dla poszerzenia formatu negocjacyjnego, stanowisko samej Moskwy pozostaje wstrzemięźliwe i obwarowane warunkami wstępnymi. Rzecznik Kremla Dmitrij Pieskow jednoznacznie zasugerował, że włączenie państw europejskich do formalnego dialogu nie jest automatyczne. Strona rosyjska wymaga od Europy udowodnienia realnej gotowości do wniesienia konstruktywnego wkładu w proces pokojowy, dystansując się od dotychczasowej polityki sankcji i militarnego wspierania Kijowa. Pieskow zaznaczył, że decyzja o przejściu do formatu rozszerzonego zapadnie dopiero po pełnym rozpoznaniu rzeczywistych intencji europejskich stolic.

Sytuację negocjacyjną dodatkowo komplikuje kalendarz międzynarodowy oraz relacje na linii Waszyngton–Pekin–Berlin. Kanclerz Niemiec Friedrich Merz wystosował bezpośredni apel do prezydenta Donalda Trumpa przed jego planowanym szczytem z Władimirem Putinem i Xi Jinpingiem w Chinach. Merz zaapelował o zachowanie jedności w ramach sojuszu transatlantyckiego, ostrzegając przed podejmowaniem jednostronnych decyzji bez uzgodnienia z partnerami z Europy i Ukrainy. Złożoność tego układu wyznacza obszar, w którym grupa E5 będzie musiała balansować pomiędzy amerykańską presją, uporem Kijowa a taktycznymi obawami ze strony Federacji Rosyjskiej.

III. Finansowe i wojskowe fundamenty europejskiej strategii: Sankcje, budżet i gwarancje bezpieczeństwa

Skuteczność dyplomatyczna grupy E5 oraz instytucji Unii Europejskiej jest ściśle powiązana z realnym wsparciem materialnym i finansowym udzielanym Ukrainie. Przewodnicząca Komisji Europejskiej Ursula von der Leyen jednoznacznie zadeklarowała, że najskuteczniejszym sposobem na skłonienie Rosji do podjęcia konstruktywnych negocjacji, pozostaje utrzymanie nieprzerwanego wsparcia dla Kijowa oraz wywieranie presji ekonomicznej na Moskwę. W tym celu Komisja Europejska zapowiedziała rychłe przedstawienie 22. pakietu sankcji, a także opracowanie rozwiązań mających na celu zamknięcie luki finansowej w budżecie Ukrainy, której wielkość do 2027 roku szacuje się na 70 miliardów euro.

Debata nad modelami wsparcia finansowego obnażyła jednak głębokie podziały strukturalne wewnątrz samej Unii Europejskiej. Wcześniejsze wielomiesięczne dyskusje nad przeznaczeniem 190 miliardów euro z unieruchomionych aktywów rosyjskich zostały zablokowane przez sprzeciw Belgii, co zmusiło państwa członkowskie do wypracowania rozwiązania alternatywnego w postaci wspólnej pożyczki na kwotę 90 miliardów euro. W kontekście nadchodzących wyzwań budżetowych premier Irlandii Micheál Martin opowiedział się za pragmatycznym wykorzystaniem mechanizmów pożyczkowych, krytykując jednocześnie propozycje powiązania pomocy dla Ukrainy z wieloletnimi ramami finansowymi UE.

Konstrukcja budżetowa budzi znaczne kontrowersje ze względu na stanowisko części państw członkowskich. Należące do grona beneficjentów netto funduszy unijnych Czechy, Węgry, Słowacja oraz Bułgaria odmówiły bezpośredniego wkładu finansowego w mechanizmy wsparcia dla Kijowa. W reakcji na tę postawę kanclerz Niemiec Friedrich Merz zasugerował możliwość uzależnienia wysokości niemieckich składek do budżetu ogólnego UE – od stopnia zaangażowania wszystkich państw w pomoc Ukrainie, co spotkało się z rezerwą części partnerów obawiających się paraliżu decyzyjnego Wspólnoty.

Równie istotnym elementem przyszłego układu pokojowego pozostaje kwestia gwarancji bezpieczeństwa oraz ewentualnego monitorowania zawieszenia broni. Premier Micheál Martin wskazał, że Irlandia – zachowując swój tradycyjny status państwa neutralnego – gotowa jest wziąć udział w misjach monitorujących cywilne aspekty porozumienia oraz linię rozgraniczenia wojsk, z wyłączeniem działań o charakterze egzekwowania pokoju czy odstraszania militarnego. Z kolei 41 państw Europejskiej Wspólnoty Politycznej podpisało zbiór deklaracji gwarantujących poparcie dla suwerenności i integralności terytorialnej Ukrainy w jej międzynarodowo uznanych granicach, stanowiący polityczny fundament pod przyszłą architekturę bezpieczeństwa.

IV. Perspektywy trwałego pokoju i dyplomatyczne wyzwania grupy E5

Powołanie grupy E5 stanowi czytelny sygnał, że Europa próbuje odzyskać podmiotowość w procesie decyzyjnym dotyczącym jej własnego bezpieczeństwa. Niezależnie od deklarowanej spójności, przed reprezentacją dyplomatyczną Starego Kontynentu stoją wyzwania wynikające zarówno ze stopnia skomplikowania samych negocjacji, jak i z odmiennych interesów poszczególnych państw, a wchodzących w skład tego formatu. Utrzymanie jednolitego stanowiska w zderzeniu z wymaganiami stawianymi przez Waszyngton oraz taktycznymi manewrami Moskwy, będzie kluczowym testem dla sprawności unijnej dyplomacji.

Nadchodzące spotkania w Abu Zabi oraz kolejne szczyty Rady Europejskiej zweryfikują realny wpływ formatu E5 na przebieg rozmów pokojowych. Sukces tej inicjatywy zależeć będzie nie tylko od zdolności do wywierania skutecznej presji ekonomicznej na Rosję, ale również od trwałego powiązania procesów dyplomatycznych z długofalowym planem Odbudowy Ukrainy i jej integracji ze strukturami europejskimi.

Europa staje więc przed koniecznością udowodnienia, że potrafi działać jako skonsolidowany, silny podmiot zdolny do obrony fundamentów międzynarodowego ładu prawnego.

*

Sytuacja, w której Polska znalazła się w jednym gremium dyplomatycznym z Niemcami, Francją, Wielką Brytanią i Włochami, tworzy bez wątpienia niezwykle wymowny i historycznie wieloznaczny kontekst. Spoglądając na skład grupy E5 przez pryzmat doświadczeń XX wieku, trudno nie zauważyć, że Warszawa zasiada przy jednym stole z partnerami o bardzo specyficznej przeszłości w relacjach z naszym krajem. Z jednej strony mamy Niemcy, które w 1939 roku dokonały brutalnej agresji na Polskę, rozpętując najkrwawszy konflikt w historii. Z drugiej strony obecne są Francja i Wielka Brytania – ówcześni sojusznicy, którzy mimo formalnych zobowiązań i gwarancji traktatowych, nie zdecydowali się na podjęcie realnych działań militarnych we wrześniu 1939 roku, pozostawiając osamotnione państwo polskie na łaskę dwóch agresorów. Składu tego dopełniają Włochy, które pod wodzą Benito Mussoliniego obrały wówczas drogę faszyzmu i stanęły po stronie III Rzeszy, jako jej kluczowy sojusznik w Europie.

Zestawienie to tworzy więc wyrazisty gorzki kontrast: Polska znalazła się w wyjątkowo osobliwym towarzystwie państw o tak obciążonym rodowodzie historycznym w stosunku do naszej państwowości. Taka konfiguracyjna układanka budzi zrozumiały sceptycyzm oraz uzasadnione obawy o to, czy w krytycznym momencie próby, pod naciskiem geopolitycznym ze strony Moskwy lub Waszyngtonu, któryś z tych tradycyjnych graczy europejskiej sceny politycznej, po raz kolejny nie przełoży własnego doraźnego pragmatyzmu nad twarde bezpieczeństwo naszej części regionu, wystawiając polskie interesy na szwank.

Nie zapominajmy też o samej Rosji, bo i ta walnie przyczyniła się do upadku naszego kraju, gdy 17 września zadała zdradziecki cios w plecy.

Tym samym, można uznać, że nie znaleźliśmy się w gronie przyjaciół, na których możemy liczyć w każdej sytuacji.

Bogdan Feręc

Źr. AFP/Reuters/RTE

Fot. X – Micheal Martin