Cień nad jesienią życia. Niewidzialny kryzys starzejących się kredytobiorców

Wchodzenie w wiek emerytalny powinno wiązać się ze stabilizacją i zasłużonym odpoczynkiem. Dla tysięcy osób po sześćdziesiątce rzeczywistość okazuje się jednak wyjątkowo bezwzględna. Nad ich głowami zawisło jednak widmo utraty dachu nad głową. Załamanie finansowe sprzed niemal dwóch dekad, kryzysy i problemy osobiste oraz mechanizmy rynkowe stworzyły pułapkę, z której bez odważnej interwencji państwa nie ma już wyjścia.

Bankowa pułapka ery Celtyckiego Tygrysa

Problem sięga czasów boomu gospodarczego, gdy powszechnie udzielano kredytów hipotecznych typu „jumbo”, a opartych na zmiennym oprocentowaniu. Wielu kredytobiorców przez lata spłacało wyłącznie odsetki rat, odsuwając spłatę kapitału na przyszłość. Dzisiaj, znajdując się na chwilę przed emeryturą lub utrzymując ze świadczeń socjalnych, zderzają się z pominiętymi terminami spłat i rosnącym zadłużeniem.

Perypetie te nie wynikają jednak z beztroski. Do załamania płynności dochodziło też w wyniku życiowych zawirowań, więc np. upadku własnego biznesu, utraty pracy, rozwodu, opieki nad bliskimi czy przewlekłej choroby. Brak systemowego wsparcia w pierwszych latach po kryzysie finansowym z 2008 roku sprawił, że problemy z domowym budżetem, wyłącznie się utrwaliły. Według oficjalnych danych Banku Centralnego ponad 8030 rachunków hipotecznych wykazuje przeterminowanie przekraczające pięć lat, przy czym niepokojąco duża część tej grupy to właśnie seniorzy.

Bezradność obecnego systemu

Obecne instrumenty wsparcia okazują się nieprzystosowane do specyfiki osób starszych. Umowa o niewypłacalności osobistej (PIA), mająca z założenia chronić dłużników poprzez restrukturyzację i częściowe umorzenie zobowiązań, spaliła na panewce z powodu specyfiki rynku nieruchomości.

Rosnące ceny domów sprawiły, że seniorzy posiadają tzw. dodatni kapitał własny. Dla funduszy typu vulture, które przejęły portfele trudnych kredytów, a wywłaszczenie i sprzedaż domu na wolnym rynku, przynosi wyższy zysk niż restrukturyzacja długu. Z kolei państwowy program zamiany kredytu na czynsz wykazuje niską wydajność i zamiast zakładanego tysiąca spraw rocznie, udaje się sfinalizować zaledwie około dwustu.

Z każdym rokiem problem pozostaje nierozwiązany, grupa się starzeje, zaległości rosną, a okno czasowe na znalezienie rozwiązania zawęża. Ci ludzie nie proszą o darmowe umorzenie długu. Proszą o możliwość płacenia tyle, ile realnie posiadają, by móc pozostać w swoich domach – powiedział Mitchell O’Brien z IRS Ireland.

Skutki społeczno-gospodarcze i propozycje zmian

Brak reakcji pociągnie za sobą poważne konsekwencje dla całego sektora publicznego. W przypadku masowych eksmisji seniorów, państwo stanie przed koniecznością zapewnienia im alternatywnego zakwaterowania, podczas gdy rynek mieszkań socjalnych i niedrogiego wynajmu, już teraz zmaga się z ogromnym deficytem.

W liście skierowanym do ministra sprawiedliwości Jima O’Callaghana Mitchell O’Brien z IRS Ireland zaproponował uruchomienie pilotażowego funduszu państwowego. Rozwiązanie to opiera się na prostym mechanizmie:

• Wykup wierzytelności: Państwowy fundusz odkupowałby zagrożone hipoteki z dyskontem, na wzór transakcji pakietowych realizowanych przez banki.
• Czynsz socjalny: Seniorzy przechodziliby na umowę najmu z czynszem dostosowanym do ich aktualnych możliwości dochodowych.
• Rozliczenie końcowe: Odsetki naliczane w trakcie trwania programu podlegałyby zwrotowi dopiero po sprzedaży nieruchomości po śmierci lokatorów, a ewentualny niedobór kapitału ulegałby umorzeniu.

Model ten nawiązuje do sprawdzonych rozwiązań stosowanych m.in. w Wielkiej Brytanii, Grecji, na Węgrzech, w USA czy Australii, a także wykazuje spójność z lokalnym programem opieki długoterminowej „Fair Deal”.

Departament Sprawiedliwości potwierdził odbiór wniosek i zapowiedział analizę przedstawionych propozycji. Czasu na wdrożenie zmian jest jednak coraz mniej, a dla tysięcy starszych mieszkańców Zielonej Wyspy stawką jest zachowanie poczucia godności oraz stabilizacji na ostatnim etapie życia.

Bogdan Feręc

Źr. Independent

Photo by Annie Spratt on Unsplash