Premier chce odejść od powszechnych dopłat do energii. Rząd skierować ma więcej do rodzin z dziećmi

Irlandzki rząd wchodzi w decydującą fazę przygotowań do Budżetu 2027, a jednym z najważniejszych sporów politycznych jest pytanie, w jaki sposób państwo powinno pomagać gospodarstwom domowym mierzącym się z wysokimi kosztami życia. Taoiseach Micheál Martin coraz wyraźniej sygnalizuje, że rząd nie zamierza wracać do powszechnych kredytów energetycznych, które w poprzednich latach trafiały do niemal wszystkich gospodarstw domowych.

Zamiast tego większy nacisk ma zostać położony na celowane świadczenia dla rodzin, dzieci oraz osób znajdujących się w trudniejszej sytuacji finansowej. To istotna zmiana filozofii i jednocześnie decyzja, która może stać się jednym z głównych pól politycznej walki przed jesiennym budżetem.

Koniec pieniędzy dla wszystkich?

Premier Micheál Martin argumentuje, że jednorazowa, powszechna dopłata do rachunków energetycznych jest rozwiązaniem krótkoterminowym. W jego ocenie lepszym wykorzystaniem pieniędzy publicznych byłoby skierowanie ich tam, gdzie presja finansowa jest największa. Taoiseach wskazuje przede wszystkim na koszty opieki nad dziećmi, świadczenia rodzinne oraz rozwiązania podatkowe. Jego argument jest prosty: zamiast raz dopłacić wszystkim do rachunku za prąd, państwo powinno zmniejszyć koszty, które rodziny ponoszą każdego miesiąca.

W rozmowie cytowanej przez irlandzkie media Martin wskazywał, że wykorzystanie środków na obniżenie kosztów opieki nad dziećmi, byłoby trwałym sposobem pomagania rodzinom niż kolejna tymczasowa, powszechna płatność energetyczna. To jednak nie oznacza, że problem energii zniknął. Wręcz przeciwnie. W ostatnich miesiącach presja na gospodarstwa domowe ponownie wzrosła. Ceny energii elektrycznej i grzewczej pozostają jednymi z najbardziej odczuwalnych elementów kosztów życia, a coraz większa część gospodarstw domowych ma problemy z regulowaniem rachunków. Według danych przywoływanych w debacie publicznej, setki tysięcy gospodarstw domowych znajdują się w spirali zaległości z rachunkami za energię.

Dlatego stanowisko rządu może być politycznie ryzykowne.

Sinn Féin chce powrotu do powszechnych dopłat

Największa partia opozycyjna nie zamierza pozwolić rządowi łatwo zamknąć tego tematu. Sinn Féin domaga się ponownego wprowadzenia kredytów energetycznych, argumentując, że skoro ceny energii pozostają wysokie, państwo powinno zapewnić natychmiastową pomoc gospodarstwom domowym. Mary Lou McDonald przekonywała, że rząd powinien interweniować na rynku energii, ograniczać nadmierne koszty i zapewnić gospodarstwom domowym bezpośrednią ulgę.

To starcie ma również wymiar ideologiczny. Rząd mówi, że pomagajmy przede wszystkim tym, którzy naprawdę potrzebują pomocy. Opozycja z kolei odpowiada, iż wysokie ceny energii dotykają również ludzi pracujących, którzy niekoniecznie kwalifikują się do świadczeń socjalnych.

I właśnie tutaj zaczyna się prawdziwy problem.

Rodzina zamiast rachunku za prąd

Szef rządu zapowiada, że budżet może przynieść znaczące zwiększenie wydatków na świadczenia związane z dziećmi. Nie chodzi przy tym wyłącznie o klasyczny Child Benefit. Rząd analizuje cały system wsparcia rodzin, w tym świadczenia uzależnione od dochodów gospodarstwa domowego. To ważne, ponieważ obecnie irlandzki system rozdziela kilka różnych form pomocy.

Child Benefit pozostaje świadczeniem powszechnym i wynosi obecnie 140 € miesięcznie na dziecko. Z kolei Child Support Payment jest skierowane do rodzin spełniających określone kryteria i zostało już podniesione w poprzednim budżecie. Poprzedni budżet, więc ten na 2026 rok, rząd zwiększył Child Support Payment o 8 € tygodniowo dla dzieci poniżej 12. roku życia oraz o 16 € dla dzieci starszych. Jednocześnie Child Benefit pozostał na poziomie 140 € miesięcznie.

Teraz jednak presja na dalsze zwiększenie wsparcia rośnie.

Problem ubóstwa dzieci

Za debatą o liczbach kryje się znacznie poważniejszy problem. Irlandia jest krajem relatywnie zamożnym, ale część rodzin nadal ma poważne problemy z pokrywaniem podstawowych kosztów życia. Według danych przywoływanych w tegorocznej debacie nad budżetem 95 170 dzieci, czyli około jedno na dwanaścioro, żyło w 2025 roku w tzw. stałym ubóstwie. Jeszcze większa grupa doświadczała deprywacji materialnej. To właśnie dlatego rząd coraz częściej mówi o przesunięciu środków z uniwersalnych dopłat w stronę pomocy celowanej.

Argument jest oczywiście racjonalny ekonomicznie. Jeżeli państwo ma do rozdysponowania ograniczoną kwotę pieniędzy, to 100 € przekazane gospodarstwu domowemu zarabiającemu 40 tys. euro rocznie, nie ma takiej samej wartości społecznej, jak 100 € przekazane rodzinie żyjącej na granicy ubóstwa. Problem w tym, że świadczenia uniwersalne mają jedną ogromną zaletę i nie trzeba nikomu tłumaczyć, dlaczego dostał albo nie dostał pieniędzy.

Dlaczego rząd boi się powszechnych kredytów?

Odpowiedź jest częściowo finansowa. Irlandia w poprzednich latach wydawała ogromne kwoty na działania mające złagodzić skutki kryzysu energetycznego. Kredyty energetyczne stały się jednym z najbardziej widocznych symboli polityki „dopłacania wszystkim”. Tyle że takie rozwiązanie sporo kosztuje. Jeżeli państwo wypłaca pieniądze każdemu gospodarstwu domowemu, część środków trafia również do ludzi, którzy w rzeczywistości nie potrzebują wsparcia publicznego.

Micheál Martin chce więc zmienić ten kierunek i zamiast „każdemu po trochu”, ma być „więcej tym, którzy potrzebują najbardziej”. To brzmi rozsądnie, ale w praktyce będzie trudniejsze.

Rachunek za prąd nie pyta o dochód

Największym problemem dla rządu jest to, że kryzys kosztów utrzymania nie zawsze mieści się w tabelach dochodowych. Rodzina może mieć dochód przekraczający próg określonego świadczenia, a jednocześnie spłacać ogromny kredyt hipoteczny, ponosić wysokie koszty opieki nad dziećmi, płacić potężne rachunki za energię, ubezpieczenie samochodu i ponosić koszty związane z innymi wydatkami.

W statystyce może wyglądać na gospodarstwo o „wystarczających dochodach”, ale w rzeczywistości może bardzo dokładnie liczyć każde posiadane euro.

Dlatego decyzja o odejściu od powszechnych dopłat energetycznych może wywołać niezadowolenie właśnie wśród pracujących rodzin klasy średniej i niższej klasy średniej, które nie są najbiedniejsze, ale również nie czują się zamożne.

I tutaj Sinn Féin ma polityczne pole do ataku.

Budżet 2027 będzie więc próbą znalezienia środka, choć nie złotego

Rząd nie może jednocześnie znacząco obniżyć podatków, zwiększyć świadczeń, finansować usług publicznych, zmniejszyć kosztów opieki nad dziećmi i ponownie wypłacać wszystkim kredytów energetycznych. Pieniądze nie rozmnażają się w Departamencie Finansów, choć przed każdym budżetem politycy czasami zachowują się tak, jakby miały taki zwyczaj. Tym bardziej że irlandzka Fiscal Advisory Council ostrzegała niedawno, iż planowany wzrost wydatków państwa może być zbyt wysoki i zwiększać presję inflacyjną. Rada zwraca uwagę na ryzyko utrzymywania wzrostu wydatków powyżej tempa, które gospodarka może trwale udźwignąć.

To ważne ostrzeżenie.

Państwo może pomóc obywatelom pieniędzmi, ale jeżeli robi to poprzez nadmierne zwiększanie wydatków w gospodarce, część tej pomocy może ostatecznie wrócić do obywatela w postaci wyższych cen.

Jest jeszcze kwestia podatków

Budżet 2027 ma być nie tylko budżetem socjalnym. Rząd zapowiada również pakiet zmian podatkowych, którego celem ma być zwiększenie dochodów netto pracowników. Minister finansów Simon Harris potwierdził wcześniej, że rozwiązania podatkowe będą elementem przyszłorocznego budżetu. To natomiast może być próba znalezienia kompromisu. Nie dajemy wszystkim 400 € kredytu energetycznego, czy nawet 280 €, jak proponuje Sinn Féin.

Zamiast tego:

• zwiększamy wybrane świadczenia rodzinne,
• pomagamy gospodarstwom o niższych dochodach,
• zmniejszamy koszty opieki nad dziećmi,
• modyfikujemy podatki,
• rozszerzamy wybrane świadczenia energetyczne, takie jak Fuel Allowance.

W budżecie na 2026 rok Fuel Allowance został już rozszerzony na dodatkowe gospodarstwa, a jego tygodniowa wartość zwiększono do 38 €.

To może być ważniejsza zmiana, niż wygląda

Debata wokół przyszłorocznego budżetu pokazuje obecnie coś więcej niż tylko spór o kilkaset euro. Irlandzki rząd stara się odejść od polityki masowych, tymczasowych transferów pieniężnych, które stały się charakterystycznym elementem okresu kryzysu energetycznego. Zamiast tego chce budować system bardziej selektywny. To jest kierunek, który można uzasadnić ekonomicznie, ale trzeba go przeprowadzić niezwykle ostrożnie. Jeżeli państwo zabierze powszechną pomoc energetyczną, a w zamian zaoferuje większe świadczenia tylko części społeczeństwa, wielu pracujących ludzi może dojść do prostego wniosku, że rachunek za prąd nadal przychodzi, rachunek za opiekę nad dziećmi też, podatki wciąż trzeba zapłacić, tylko państwowa pomoc po prostu przestała istnieć.

Wtedy nawet najlepiej brzmiąca filozofia „celowego wsparcia” zderzy się z codziennością.

Budżet na 2027 rok będzie więc dla Micheála Martina i jego rządu testem nie tylko finansowym, lecz przede wszystkim politycznym. Czy mieszkańcy Irlandii zaakceptują odejście od zasady „wszyscy dostają”, jeśli w zamian państwo rzeczywiście skieruje większe pieniądze do rodzin najbardziej potrzebujących?

Odpowiedź poznamy za nieco ponad miesiąc. Jednak jedno jest już teraz pewne, więc era automatycznych dopłat do wszystkiego, jest w swojej fazie schyłkowej. Teraz rząd chce pokazać, że potrafi wydawać pieniądze precyzyjnie. Ale, czy to zadowoli większość?

Bogdan Feręc

Źr. Independent/RTE/The Journal/The Irish Sun

Photo by Ibrahim Boran on Unsplash