Ultimatum zamiast dyplomacji. Rośnie napięcie między Kijowem a Brukselą

Cierpliwość Ukrainy wobec Unii Europejskiej wyraźnie się wyczerpuje, a wystąpienie prezydenta Wołodymyra Zełenskiego podczas posiedzenia Rady Europejskiej 19 marca nie pozostawiło wątpliwości, a Kijów oczekuje nie tylko politycznego wsparcia, ale przede wszystkim twardych, kalendarzowych i nieodwołalnych decyzji. Problem polega na tym, że Unia, z natury ostrożna i proceduralna, nie działa pod dyktando emocji ani politycznego pośpiechu.

Żądanie wyznaczenia konkretnej daty przystąpienia Ukrainy do wspólnoty wybrzmiało podczas wypowiedzi ukraińskiego prezydenta jak polityczne ultimatum i Zełenski argumentował, że bez jasnego harmonogramu cały proces może ugrząźć w biurokratycznym zawieszeniu, a temat członkostwa zostanie stopniowo wypchnięty na margines europejskiej agendy. W jego narracji Ukraina wykonała swoją część pracy, więc wdraża reformy, dostosowuje instytucje i płaci wysoką cenę za proeuropejską orientację, co wyraźnie sugeruje, że może zwrócić się ku Rosji. W tej logice to właśnie Unia Europejska pozostaje dłużnikiem Ukrainy i musi zacząć działać pod dyktando Kijowa.

Tyle że w tym wszystkim europejska perspektywa jest znacznie bardziej złożona i proces akcesyjny nie jest nagrodą polityczną ani instrumentem solidarności, lecz mechanizmem opartym na spełnieniu rygorystycznych kryteriów. Państwa członkowskie unikają wskazywania daty końcowej, ponieważ oznaczałoby to zobowiązanie, którego nie sposób zagwarantować w warunkach tak dynamicznych i niepewnych jak obecne. W praktyce oznacza to jedno, że Ukraina nie jest wyjątkiem od reguły, nawet jeśli sytuacja geopolityczna skłania do wyjątkowego jej traktowania.

Nacechowany presję ton Zełenskiego zaczyna jednak budzić niepokój oraz niezadowolenie europejskich elit, a sugestie, że opóźnienia wynikają z wpływów Rosji na część państw członkowskich, w tym na Węgry i Słowację wpisują się w narrację, która w Brukseli odbierana jest jako uproszczona i politycznie wygodna, ale niekoniecznie trafna. Decyzje dotyczące rozszerzenia są efektem negocjacji między suwerennymi państwami, a nie rezultatem zewnętrznych nacisków.

Równolegle Kijów podkreśla swoje postępy w prowadzeniu reform, a do tych zalicza widocznie słabą walkę z korupcją, zmiany instytucjonalne, próby modernizacji państwa, gdzie wszystko to wpisuje się jakoby w katalog wymogów stawianych przez Unię Europejską. Jednak obraz ten nie jest pozbawiony rys i w warunkach trwającego konfliktu politycznego oraz militarnego funkcjonowanie demokratycznych mechanizmów uległo istotnemu ograniczeniu. Decyzja o odsunięciu wyborów, choć uzasadniana względami bezpieczeństwa, rodzi pytania o standardy, które Ukraina zaledwie deklaruje spełniać. Dla części europejskich decydentów jest to zasadniczy problem i nie chodzi tu wyłącznie o wolę polityczną, lecz o wiarygodność systemu. Członkostwo w UE oznacza przyjęcie określonych zasad, a jak podkreślono, nie tylko na poziomie deklaracji, ale i praktyki. Każde odstępstwo, nawet uzasadnione wyjątkową sytuacją, komplikuje proces oceny.

Na sytuację Ukrainy wpływa również zmieniający się kontekst międzynarodowy, głównie w Stanach Zjednoczonych, gdzie coraz wyraźniej widoczna jest zmiana tonu, większy nacisk na realizm polityczny i instytucjonalną spójność działań Kijowa. Wraz z tym rośnie presja na Ukrainę, by nie tylko deklarowała reformy, ale również konsekwentnie je wdrażała w sposób zgodny z własnym porządkiem prawnym.

Nie można pominąć także szerszego wymiaru polityki rozszerzenia. Podaje się tu dwa przykłady, czyli Turcji i Serbii, gdzie oba państwa od lat pozostają w procesie akcesyjnym, który utknął w martwym punkcie. Ich sytuacja jest dla Brukseli przypomnieniem, że każda decyzja o przyspieszeniu jednego kraju ma konsekwencje dla pozostałych kandydatów. Uprzywilejowanie Ukrainy mogłoby zostać odebrane jako podważenie zasad, na których opiera się cała polityka rozszerzenia.

Dodatkowym czynnikiem pozostaje stan samej Ukrainy. Kraj ten wyniszczony jest wojną i stanie po jej zakończeniu przed ogromnym wyzwaniem odbudowy, co wymagać będzie ogromnych nakładów finansowych oraz kilkudziesięciu lat niezmiennej pomocy państw trzecich. Do tego wszystkiego integracja z rynkiem unijnym wymaga oprócz politycznej woli także realnych zdolności ekonomicznych, które obecnie pozostają bardzo ograniczone. W tym sensie postulaty szybkiego członkostwa zderzają się z twardymi realiami, a kilka państw członkowskich przypomniało, że Ukraina będzie dla nich państwem konkurencyjnym.

Ostra retoryka Zełenskiego oparta na żądaniach i przyspieszeniu, może więc działać na jego niekorzyść. W polityce europejskiej presja rzadko przynosi natychmiastowe efekty i częściej prowadzi do usztywnienia stanowisk. Bruksela, niezależnie jak jest obecnie słaba i bez pomysłu na siebie, nie odpowiada na ultimata, lecz na spełnione warunki i polityczny konsensus. W efekcie zamiast przełomu w negocjacjach, widoczny jest rosnący rozdźwięk między oczekiwaniami Kijowa a tempem działania Unii Europejskiej. Ukraina chce decyzji tu i teraz, a większa część Europy odpowiada, że procedury trwają i na razie nic nie wskazuje na to, by miało się to zmienić.

Bogdan Feręc

Źr. Info Brics

Fot. The Presidential Office of Ukraine