Systemowy opór i sprawdzian dla państwa. Kryzys wokół sygnalistów

Pytanie o mechanizmy ochrony osób ujawniających nieprawidłowości w instytucjach publicznych znowu znalazło się w samym centrum debaty w Irlandii. Ostre starcie w parlamentarnych ławach Dáil Éireann, a wywołane najnowszymi ustaleniami dziennikarzy RTÉ Investigates, odsłoniło głębokie pęknięcia w relacjach między kierownictwem policji, światem polityki a ludźmi, którzy zdecydowali się wyjawić niewygodną prawdę.

Sprawa zatacza coraz szersze kręgi, stawiając pod znakiem zapytania nie tylko kulturę organizacyjną w An Gharda Síochána, ale również skuteczność i przejrzystość obowiązujących procedur prawnych.

Liderka Sinn Féin Mary Lou McDonald w mocnych słowach zwróciła uwagę na zjawisko, którego – jak podkreśla – nie wolno bagatelizować ani sprowadzać do rangi pojedynczych incydentów. Zgłoszone oskarżenia wskazują na celowe i systematyczne działania najwyższych rangą funkcjonariuszy oraz kadry kierowniczej policji. Osoby decydujące się na tak zwane chronione ujawnienia (ang. protected disclosures) mają być poddawane presji, zastraszane, karane, a w skrajnych przypadkach marginalizowane.

Co szczególnie niepokojące, represje dotykać mają również tych przedstawicieli służb, którzy z racji pełnionych funkcji odpowiadają za przyjmowanie i procedowanie takich zgłoszeń. Zamiast ochrony, spotyka ich wykluczenie, co prowadzi do pytania, dlaczego kultura wrogości wobec sygnalistów wciąż pozostaje w strukturach policyjnych tak silna.

Do krytyki dołączyła szefowa Partii Pracy Ivana Bacik nadając sprawiedliwościowemu wymiarowi sporu konkretne, tragiczne tło. Wskazała na wieloletnie ignorowanie sygnalizowanych problemów technicznych i sprzętowych, w tym uchybień dotyczących broni palnej oraz kabur policyjnych. To właśnie wady tego elementu wyposażenia wiązane są z tragicznymi wydarzeniami, w tym ze śmiercią detektywa Colma Horkana w 2020 roku oraz poważnymi obrażeniami innego funkcjonariusza. Zaniedbania ze strony kierownictwa An Gharda Síochána nie były więc wyłącznie kwestią biurokratyczną, lecz bezpośrednio przekładały się na bezpieczeństwo i życie ludzi na służbie.

Debata w parlamentarnym trybunale zyskała dodatkowy opór ze strony rządu, reprezentowanego przez premiera Micheála Martina. Odpowiadając na zarzuty taoiseach przyznał, że nie widział jeszcze materiału śledczego RTÉ, a same pytania opozycji określił jako wysoce kontrowersyjne.

Szef rządu stanowczo odrzucił możliwość bezpośredniej, politycznej ingerencji w sprawy operacyjne policji. Jednocześnie zasygnalizował, że obecny kształt ustawy o ochronie sygnalistów tworzy sytuację trudną do utrzymania w praktyce. Według premiera rygorystyczne wymogi poufności, mające w założeniu chronić proces, w rzeczywistości wiążą ręce ministrom i uniemożliwiają bieżące odpowiadanie na pytania o to, kto, kiedy i jaką wiedzę posiadał. W opinii Martina rozwiązania legislacyjne wymagają gruntownej reformy, by uniknąć sprzeczności między dyskrecją procedur a polityczną odpowiedzialnością.

Argumentacja ta nie przekonuje jednak opozycji. Ivana Bacik przypomniała o konkretnych błędach zaniechania po stronie rządowej, wytykając chociażby konieczność prostowania oficjalnych protokołów parlamentarnych przez Departament Sprawiedliwości w sprawie harmonogramu wiedzy o wadliwym sprzęcie. Wskazała, że reakcja aparatów władzy i spychanie odpowiedzialności wyłącznie na procedury nosi znamiona wręcz kafkowskiej rzeczywistości, w której osoby kierujące się interesem społecznym są eliminowane ze struktury, podczas gdy decydenci pozostają bezkarni.

Cała dyskusja uderza w samo serce zaufania obywateli do instytucji stojących na straży prawa. Jeśli mechanizmy mające chronić uczciwość wewnątrz służb mundurowych stają się narzędziem presji na tych, którzy odważyli się mówić, problem przestaje dotyczyć wyłącznie An Gharda Síochána. Staje się sprawą ustrojową. Unikanie konfrontacji z tą rzeczywistością pod pretekstem ograniczeń prawnych czy operacyjnych autonomii może jedynie utwierdzić opinię publiczną w przekonaniu, że państwo wciąż wolno i opornie uczy się wyciągać wnioski z własnych błędów.

Bogdan Feręc

Źr. RTE

Photo by Cord Allman on Unsplash