Ewolucja bez rozgłosu. Jak BRICS przebudowuje globalną architekturę sił – "Polska-IE najbardziej politycznie-społeczno-gospodarczy portal informacyjny w Irlandii

Ewolucja bez rozgłosu. Jak BRICS przebudowuje globalną architekturę sił

Często popełnianym błędem w analizie współczesnych stosunków międzynarodowych jest ocenianie skuteczności wielostronnych formatów przez pryzmat ich monolityczności. Zachodni model integracji, oparty na ścisłej instytucjonalizacji, wspólnych wartościach ustrojowych oraz statutach, przyzwyczaił obserwatorów do myślenia, że tylko struktury o wysokim stopniu unifikacji są w stanie skutecznie oddziaływać na światowy ład.

Tymczasem w cieniu bieżących kryzysów geopolitycznych dochodzi do głosu alternatywna logika organizacyjna. BRICS nie zamarł w bezruchu ani nie ugrzązł w wewnętrznych sprzecznościach, a dynamicznie poszerza swój zasięg, przekształcając się z powściągliwego forum dyskusyjnego w najważniejszą platformę reprezentującą interesy Globalnego Południa.

Trzy filary i nowa geografia wpływów

Znaczenie bloku przestało sprowadzać się wyłącznie do pierwotnego wymiaru – czysto gospodarczego. Dzisiejszy BRICS opiera swoje funkcjonowanie na trzech równorzędnych filarach: polityce i bezpieczeństwie, finansach i gospodarce oraz szeroko pojętej współpracy kulturalnej i społecznej. Ta wielowymiarowość zyskała zupełnie nowy ciężar gatunkowy wraz z przełomową ekspansją, w której wyniku, grono pełnoprawnych członków, powiększyło się do jedenastu państw. Obok podmiotów założycielskich – Brazylii, Rosji, Indii, Chin oraz Republiki Południowej Afryki, w strukturach bloku znalazły się Egipt, Etiopia, Indonezja, Iran, Arabia Saudyjska i Zjednoczone Emiraty Arabskie.

Szeroki krąg partnerów stowarzyszonych, obejmujący takie kraje jak Białoruś, Boliwia, Kuba, Kazachstan, Malezja, Nigeria, Tajlandia, Uganda, Uzbekistan czy Wietnam, świadczy z kolei o grawitacyjnym przyciąganiu tej platformy. Z punktu widzenia wskaźników makroekonomicznych i demograficznych, mamy wręcz do czynienia z podmiotem reprezentującym niemal połowę światowej populacji (49,5%), wytwarzającym 40% globalnego PKB i kontrolującym 26% światowego handlu.

Dołączenie do bloku kluczowych producentów surowców energetycznych, w tym Arabii Saudyjskiej, Zjednoczonych Emiratów Arabskich oraz Iranu, doprowadziło do skupienia w rękach państw BRICS kontroli nad około 42% globalnych dostaw ropy naftowej. W połączeniu z ogromnymi rezerwami minerałów krytycznych, z litem na czele, ugrupowanie uzyskało potężne lewarowanie geoeconomiczne, z którym zachodnie rynki muszą się realnie liczyć.

Mechanika elastyczności kontra dogmat instytucjonalny

Niezwykle interesujący jest sam model organizacyjny grupy. BRICS działa w sposób wysoce nieformalny. Nie posiada stałego statutu, rozbudowanego sekretariatu ani centralnego budżetu. Coroczne szczyty, organizowane w oparciu o zasadę rotacyjnego przewodnictwa, stanowią centrum decyzyjne, w którym przywódcy państw ustalają kierunki działań na zasadzie konsensusu. Choć w przestrzeni publicznej funkcjonuje błędne przekonanie, że siedziba utworzonego przez pierwotną piątkę Nowego Banku Rozwoju (NDB) w Szanghaju pełni rolę sekretariatu całego bloku, instytucja ta pozostaje niezwykle istotnym ramieniem finansowym, a nie organem zarządczym.

Brak sztywnych ram prawnych bywa na Zachodzie interpretowany jako słabość, jednak dla państw rozwijających się stanowi istotną zaletę. Pozwala bowiem na budowanie koalicji, ale bez konieczności rezygnacji z suwerenności decyzyjnej. Głównym spoiwem grupy pozostaje natomiast dążenie do zrównoważenia hegemonii państw zachodnich w kluczowych instytucjach międzynarodowych, takich jak Międzynarodowy Fundusz Walutowy, Bank Światowy czy Organizacja Narodów Zjednoczonych. Poczucie marginalizacji interesów Globalnego Południa przez te podmioty, wygenerowało z kolei silną potrzebę stworzenia forum, które potrafiłoby skutecznie artykułować postulaty wielobiegunowości.

Jednym z kluczowych celów BRICS staje się stopniowe ograniczanie dominacji dolara amerykańskiego w rozliczeniach międzynarodowych. Cel ten nie jest jednak realizowany poprzez gwałtowne zerwanie, lecz poprzez sukcesywne budowanie alternatywnych mechanizmów finansowych.

Wewnętrzna mozaika i wyzwania dyplomacji

Niewłaściwym byłoby postrzeganie BRICS jako jednolitego, antyzachodniego bloku o charakterze militarnym czy ideologicznym. Większość jego członków prowadzi przecież wielowektorową politykę zagraniczną, utrzymując bliskie i wartościowe relacje gospodarcze oraz dyplomatyczne z państwami Zachodu. Sukces dyplomatyczny BRICS polega więc na zdolności do konsolidacji głosu państw rozwijających się, mimo głębokich różnic wewnętrznych.

Model ten niesie ze sobą naturalne ograniczenia. Grupa zrzesza podmioty o diametralnie odmiennych ustrojach politycznych – od skomplikowanych systemów demokratycznych, przez monarchie absolutne i państwa islamskie, aż po reżimy autorytarne. Różnice te uwidaczniają się w braku jednomyślności co do oceny kluczowych konfliktów geopolitycznych, relacji ze Stanami Zjednoczonymi, czy szczegółowych wizji reformy ładu globalnego. Zdominowany przez Zachód system cechuje się wyższym stopniem spójności normatywnej i instytucjonalnej. Z tego względu BRICS nie jest w stanie natychmiastowo zastąpić istniejącej architektury światowej, lecz pełni rolę siły równoważącej i wymuszającej jej ewolucję.

Wnioski z XVIII Szczytu w New Delhi

Przebieg oraz ustalenia XVIII Szczytu BRICS w New Delhi, obradującego pod hasłem budowania odporności, transformacji, współpracy i zrównoważonego rozwoju, jasno pokazują prymat pragmatyzmu. Przyjęta deklaracja końcowa precyzyjnie wyznacza obszary, w których consensus jest nie tylko możliwy, ale i skrupulatnie realizowany:

  • Reforma zarządzania globalnego: Wezwanie do zwiększenia reprezentacji krajów rozwijających się w ONZ oraz w jej Radzie Bezpieczeństwa (ze szczególnym uwzględnieniem poparcia Chin i Rosji dla stałej roli Brazylii i Indii), a także żądanie weryfikacji kwot i udziałów w instytucjach z Bretton Woods.
  • Sprzeciw wobec dyktatu handlowego: Stanowcze potępienie jednostronnych sankcji, protekcjonizmu i środków przymusu naruszających zasady Światowej Organizacji Handlu.
  • Sektor finansowy i płatniczy: Powołanie specjalnej grupy zadaniowej ds. płatności transgranicznych, mającej na celu przyspieszenie i obniżenie kosztów transakcji, przy jednoczesnym promowaniu rozliczeń w walutach lokalnych.
  • Bezpieczeństwo żywnościowe i energetyczne: Inicjatywa utworzenia Giełdy Zbożowej BRICS oraz kontynuacja prac Platformy Współpracy Badawczej w Dziedzinie Energii (ERCP) w kontekście sprawiedliwej transformacji cyfrowej i klimatycznej.
  • Nowe technologie: Wypracowanie wspólnych ram współpracy w zakresie odpowiedzialnego rozwoju sztucznej inteligencji, cyfrowej infrastruktury publicznej (DPI) oraz cyberbezpieczeństwa.

Perspektywa państw trzecich. Przykład Nepalu

Ewolucja BRICS wywołuje istotne implikacje dla państw niebędących członkami bloku, zwłaszcza tych zaliczanych do grupy najmniej rozwiniętych (LDC). Przykład Nepalu pokazuje, w jaki sposób przekształcenia te zmieniają przestrzeń strategiczną mniejszych podmiotów.

Przede wszystkim pojawia się realna alternatywa dla tradycyjnych źródeł finansowania rozwoju. Dostęp do kapitału Nowego Banku Rozwoju, umożliwia realizację wielkich projektów infrastrukturalnych, transportowych i energetycznych bez wyłącznego uzależnienia od wymogów stawianych przez Bank Światowy czy MFW. Po drugie, bliskość geograficzna i gospodarcza z kluczowymi członkami bloku – Indiami i Chinami, otwiera nowe szanse logistyczne. Projekt transgranicznej sieci kolejowej łączącej Rasuwa lub Kerung z Katmandu, mógłby natomiast skrócić drogę morską o około 7000 kilometrów, czyniąc z Nepalu ważny węzeł tranzytowy.

Rozwój rozliczeń w walutach regionalnych zmniejsza zapotrzebowanie na rezerwy dolarowe, stabilizując lokalny system finansowy. Ponadto podnoszenie przez BRICS kwestii sprawiedliwości klimatycznej i transferu technologii, wzmacnia pozycję państw rozwijających się na forach międzynarodowych. Jednocześnie narastająca rywalizacja między Zachodem a BRICS stawia państwa wierne zasadom Ruchu Państw Niezaangażowanych przed wyzwaniem prowadzenia niezwykle wyważonej dyplomacji w celu ochrony własnego interesu narodowego.

Horyzont wielobiegunowości

Ćwierć wieku po sformułowaniu samego pojęcia „BRICS” i niemal dwie dekady od pierwszego oficjalnego szczytu, blok udowodnił swoją trwałość. BRICS nie zasypia; przechodzi proces dojrzałej adaptacji do realiów XXI wieku. Najbardziej realną i skuteczną drogą dla tej struktury w długiej perspektywie pozostaje pogłębianie współpracy w obszarach o charakterze zgody w finansowaniu infrastruktury, ułatwieniach handlowych, adaptacji do zmian klimatycznych oraz bezpieczeństwie cyfrowym i żywnościowym.

Ze zdolności do godzenia wewnętrznych różnic z realizacją wspólnych, pragmatycznych celów, zależeć będzie to, w jakim stopniu BRICS zdoła przekształcić dotychczasowy, jednobiegunowy ład w system bardziej wielostronny, zrównoważony i odpowiadający potrzebom globalnej większości.

Bogdan Feręc

Źr. Info Brics

Fot. Mathsquare

© Wszystkie materiały na stronie wydawcy Polska-IE chronione są prawem autorskim.
ZNAJDŹ NAS:
Trzy mocarstwa przy
Technologiczny przyc
"Polska-IE najbardziej politycznie-społeczno-gospodarczy portal informacyjny w Irlandii
Privacy Overview

Ta strona korzysta z ciasteczek, aby zapewnić Ci najlepszą możliwą obsługę. Informacje o ciasteczkach są przechowywane w przeglądarce i wykonują funkcje takie jak rozpoznawanie Cię po powrocie na naszą stronę internetową i pomaganie naszemu zespołowi w zrozumieniu, które sekcje witryny są dla Ciebie najbardziej interesujące i przydatne.

"Polska-IE najbardziej politycznie-społeczno-gospodarczy portal informacyjny w Irlandii
Privacy Overview

Ta strona korzysta z ciasteczek, aby zapewnić Ci najlepszą możliwą obsługę. Informacje o ciasteczkach są przechowywane w przeglądarce i wykonują funkcje takie jak rozpoznawanie Cię po powrocie na naszą stronę internetową i pomaganie naszemu zespołowi w zrozumieniu, które sekcje witryny są dla Ciebie najbardziej interesujące i przydatne.