Nie byłbym sobą, gdybym na marginesie szczytu w Shenzhen nie zaczął doszukiwać się drugiego dna, rozbierać pojedynczych zdań na czynniki pierwsze, a także odnajdywać prawdziwych intencji pomiędzy słowami. W polityce międzynarodowej najciekawsze rzeczy rzadko bywają bowiem wypowiadane wprost. Oficjalne komunikaty są zazwyczaj starannie przygotowanymi dekoracjami, za którymi kryją się interesy, zobowiązania, nieformalne ustalenia i plany, o których opinia publiczna dowiaduje się dopiero wtedy, kiedy ich konsekwencje stają się niemożliwe do ukrycia.
Tak jest właśnie w kwestii, która praktycznie nie wyszła na światło dzienne w większości światowych relacji ze szczytu w Azji. Agencje prasowe z całego świata piszą o deklarowanym porozumieniu nuklearnym, na tym skupiają uwagę i na tym opierają swoje relacje. Oczywiście, sprawa jest istotna, być może nawet historyczna. Pomijają jednak jeden szczegół. Kilka zdań, które w mojej ocenie mogą mieć znacznie większe znaczenie dla przyszłości świata, niż wszystkie oficjalne deklaracje dotyczące ograniczenia potencjałów atomowych. Co ciekawe, azjatyckie media również nie poświęcają temu zagadnieniu szczególnie wiele miejsca, ale jest jedna różnica: piszą o nim praktycznie wszyscy. Amerykańska i rosyjska prasa potraktowały ten wątek po macoszemu. Uważam, że to błąd, i to o całkiem poważnych konsekwencjach interpretacyjnych.
Wyjaśnię, o co dokładnie chodzi, ponieważ obok porozumienia nuklearnego może to być drugi fundament przyszłego światowego ładu. A być może nawet pierwszy, jeśli spojrzymy na sprawę nie przez pryzmat arsenałów wojskowych, lecz gospodarki, energii, przemysłu i pieniędzy.
Przed szczytem w Shenzhen w wielu przekazach medialnych pojawiały się sugestie, że spotkanie wielkiej trójki będzie drugą Jałtą. Nie, jeszcze nie teraz. Nie widzę podstaw, by ogłaszać, że trzej przywódcy właśnie rozrysowali na mapie świata nowe granice i rozdali sobie kontynenty. Nie wykluczam jednak, że w niedalekiej przyszłości takie porównanie wcale nie będzie dalekie od rzeczywistości. Tyle że być może popełniamy zasadniczy błąd, szukając wyłącznie terytorialnego podziału świata. Wcale nie musi chodzić o klasyczne strefy wpływów, czyli podporządkowywanie sobie państw, rządów i całych regionów. To właśnie na takich założeniach koncentrowały się główne agencje prasowe, próbując odczytać intencje uczestników spotkania. Tymczasem istnieje rozwiązanie znacznie bardziej wyrafinowane, a przy tym potencjalnie skuteczniejsze. Nie trzeba przecież posiadać politycznej kontroli nad państwem, jeżeli ma się możliwość oddziaływania na to, czym ono ogrzewa domy, czym zasila fabryki, skąd sprowadza towary i na jakich warunkach uczestniczy w światowym handlu.
Wystarczy kontrolować mechanizmy, bez których jego gospodarka nie może normalnie funkcjonować.
Swoje podejrzenia opieram na kilku zdaniach, które w różnych konfiguracjach słownych od paru dni krążą po azjatyckich mediach. Wydaje się więc, że sprawa jest istotna, ale wciąż znajduje się na etapie opracowywania. Jej pełny kształt poznamy być może dopiero po szeregu zakulisowych negocjacji, co zresztą w polityce międzynarodowej jest zjawiskiem całkowicie normalnym.
Chodzi o następujący fragment:
Trzy państwa dysponują ogromnymi zasobami, możliwościami produkcyjnymi, technologiami i rynkami konsumpcyjnymi. Ich współpraca mogłaby wpływać nie tylko na regionalne rynki energii, lecz również na globalne ceny surowców i kierunki przepływu kapitału. Stany Zjednoczone pozostają jednym z największych producentów energii na świecie, Rosja jest potęgą surowcową, a Chiny należą do największych konsumentów energii. Każde z tych państw ma zatem własne powody, aby zabiegać o stabilność dostaw i korzystne warunki handlowe. Są też globalnymi producentami, co stawia je w innej kategorii państw.
Te właśnie zdania, będące syntezą rozproszonych informacji pojawiających się w przestrzeni medialnej, są w mojej ocenie kwintesencją całej sprawy. Osobno nie stanowią jeszcze żadnego przełomu. Złożone jednak w całość, zaczynają układać się w obraz, którego nie należy lekceważyć.
Wyobraźmy sobie teoretyczną sytuację, w której Chiny stają się niekwestionowanym centrum produkcji dóbr przemysłowych, Stany Zjednoczone, oprócz własnej produkcji energetycznej, zajmują się dystrybucją tych dóbr, organizacją handlu i gwarantowaniem standardów jakości, natomiast Federacja Rosyjska na ogromną skalę wspiera oba państwa energetycznie i logistycznie. Co otrzymujemy?
Nic innego jak świetnie działającą globalną korporację. Firmę, której oddziały znajdują się na różnych kontynentach, ale której najważniejsze mechanizmy decyzyjne pozostają w rękach zaledwie trzech partnerów. Jedna część produkuje, druga sprzedaje i organizuje dystrybucję, trzecia zapewnia energię, surowce oraz znaczną część zaplecza logistycznego. Oczywiście jest to model bardzo uproszczony, ponieważ każde z tych państw ma również własne, niezależne sektory gospodarki, rozwija technologie, przemysł zbrojeniowy, usługi i własne rynki. Nie chodzi więc o stworzenie jednego organizmu gospodarczego, w którym wszyscy wykonują wyłącznie przydzielone im zadania. Chodzi o strategiczne uzupełnianie potencjałów i wzajemne uzależnienie interesów.
Tutaj właśnie, w tym, a nie innym miejscu, zaczyna się prawdziwa geopolityka.
W takim rozwiązaniu nie potrzeba dodatkowych podziałów na strefy wpływów, nie trzeba prowadzić nieustannej wojny handlowej ani udowadniać, kto jest silniejszy na każdym możliwym polu. Wystarczy uzgodnić zasady współpracy, podzielić najważniejsze obszary aktywności gospodarczej i pilnować, aby partnerzy nie niszczyli sobie wzajemnie biznesu. Nie oznacza to oczywiście, że znikną różnice polityczne, konflikty interesów czy rywalizacja technologiczna. Byłoby naiwnością zakładać, że Waszyngton, Moskwa i Pekin nagle przestaną ze sobą konkurować. Jednak rywalizacja może zostać ograniczona tam, gdzie współpraca przynosi większe korzyści niż konflikt. To z kolei stanowi zasadniczą różnicę.
Mówiąc całkiem otwarcie, Stany Zjednoczone, Federacja Rosyjska i Chińska Republika Ludowa nie musiałyby wówczas rywalizować między sobą na każdym polu, ponieważ uzyskałyby możliwość wspólnego oddziaływania na najważniejsze mechanizmy światowej gospodarki. Nie trzeba podbijać świata, jeżeli można wpływać na jego zaopatrzenie. Nie trzeba wymieniać rządów, jeżeli można decydować o warunkach handlu. Nie trzeba stawiać wojsk na granicach, jeżeli gospodarcze uzależnienie skuteczniej wyznacza granice politycznej samodzielności. I to jest właśnie najbardziej interesujący aspekt mojej hipotezy.
Świat nie musi zostać podzielony trzema kreskami na mapie, bo może być podzielony znacznie subtelniej, głównie poprzez kontrolę przepływów energii, dóbr, surowców, technologii i kapitału. A kiedy te mechanizmy znajdują się w rękach kilku największych graczy, pozostałym państwom pozostaje przede wszystkim dostosowywanie się do warunków, których same nie ustanawiają.
Na marginesie takiego układu znalazłyby się Bliski Wschód, Azja Południowa, a przede wszystkim Europa i to właśnie ona, miałaby największy problem.
Nawet nie dlatego, że jest skazana na porażkę z samej swojej natury, ale dlatego, że jej obecne kierownictwo polityczne przez lata podejmowało decyzje, które ograniczały możliwości strategicznego manewru. Unia Europejska nie dysponuje szczególnie wielkimi zasobami surowców energetycznych w porównaniu z największymi producentami świata. Ma tani węgiel, którego wykorzystanie sama sobie odcięła, ma również własne, choć niewielkie zasoby gazu, jakiś tam potencjał atomowy i budowane wielkim kosztem odnawialne źródła energii, ale nie potrafiła zbudować takiego modelu bezpieczeństwa energetycznego, który zapewniałby jej trwałą konkurencyjność.
Węgiel, będący przez dziesięciolecia jednym z fundamentów europejskiego przemysłu, stał się w unijnej polityce niemal symbolem cywilizacyjnego zacofania. Wydajne i szeroko dostępne paliwo, które mogłoby wspierać produkcję energii, zostało objęte politycznymi ograniczeniami, a państwa członkowskie skierowano na drogę kosztownej transformacji, której tempo i konsekwencje nie zawsze, czy też wcale, nie odpowiadają możliwościom gospodarczym.
Nie twierdzę, że gospodarka XXI wieku powinna opierać się wyłącznie na węglu. Mówię natomiast, że poważna polityka energetyczna nie polega na ideologicznym wykluczaniu dostępnych źródeł zasilania, zanim zapewni się ich ekonomiczne i technologiczne zamienniki. Ona nie jest deklaracją światopoglądową, o czym warto pamiętać. Jest natomiast warunkiem funkcjonowania przemysłu, transportu, szpitali, gospodarstw domowych i całej infrastruktury państwa.
Do pewnego momentu europejski model zaopatrzenia w węglowodory był rozwiązaniem praktycznym. Rosyjski gaz i ropa, mimo wszystkich politycznych zastrzeżeń, zapewniały europejskim gospodarkom dostęp do dużych ilości surowców. Potem nastąpił rosyjski atak na Ukrainę i Bruksela postanowiła dokonać energetycznego rozwodu z Moskwą, czyli popełniła ekonomiczne harakiri. Można dyskutować o moralnych, politycznych i strategicznych przesłankach tej decyzji, ale nie można udawać, że nie miało to swojej ceny. Miało – i nadal za to płacimy.
Europa odcięła się od istotnej części dotychczasowych dostaw, a następnie musiała w pośpiechu poszukiwać alternatywnych dróg zaopatrzenia. Zaczęła kupować więcej skroplonego gazu, ropy i innych surowców od dostawców z Bliskiego Wschodu, Stanów Zjednoczonych oraz innych regionów świata. Nie byłoby w tym niczego złego, gdyby odbywało się to w ramach długofalowej, przemyślanej strategii. Problem w tym, że bezpieczeństwo energetyczne nie polega na zamianie jednego dostawcy na drugiego i ogłaszaniu sukcesu. Ujawnia się w dywersyfikacji, konkurencji cenowej, własnych możliwościach produkcyjnych, rezerwach i kontroli nad łańcuchami dostaw.
Tymczasem Bruksela zachowywała się tak, jakby najważniejszym celem było szybkie podpisanie kontraktów, a dopiero później zastanowienie nad ich ekonomicznymi konsekwencjami. Ursula von der Leyen, występująca w roli głównego politycznego stratega europejskiej transformacji i bezpieczeństwa energetycznego, stała się twarzą tego podejścia. Jeżeli już złapała do ręki długopis, można było odnieść wrażenie, że najważniejsze jest samo złożenie podpisu. Tyle że podpis na umowie nie produkuje energii, nie obniża cen i nie gwarantuje bezpieczeństwa dostaw. Umowa zawarta w warunkach presji, może być przede wszystkim umową korzystną dla tego, kto tę presję potrafi wykorzystać.
A teraz pojawia się kolejny problem. Jeżeli szlaki transportowe w rejonie Zatoki Perskiej zostają zamknięte, a Cieśnina Ormuz przestaje funkcjonować jako bezpieczny korytarz dostaw, europejska strategia energetyczna otrzymuje następny cios. W przypadku zablokowania tego szlaku, skutki nie ograniczają się przecież do państw tamtego regionu. Ceny ropy i gazu reagują na rosnące ryzyko, ubezpieczenia transportowe drożeją, statki muszą szukać alternatywnych tras, a odbiorcy ponoszą konsekwencje zakłóceń, nawet jeśli ich własne dostawy nie zostały bezpośrednio przerwane.
Właśnie dlatego uzależnianie bezpieczeństwa energetycznego Europy od kilku wrażliwych szlaków morskich jest błędem strategicznym.
Nie mogę powiedzieć z pełną odpowiedzialnością za słowo, że taki właśnie był plan Donalda Trumpa. Mam jednak poważne wątpliwości co do tego, czy amerykańska polityka energetyczna nie wykorzystuje sytuacji, w której Europa sama ograniczyła sobie możliwości wyboru. Kto więc skorzystał na odcięciu Unii Europejskiej od rosyjskich dostaw? Kto zwiększył sprzedaż surowców na europejskim rynku? Kto uzyskał możliwość oferowania alternatywnych dostaw w sytuacji, gdy państwa unijne musiały szybko zastąpić dotychczasowych kontrahentów?
Odpowiedź jest dość oczywista.
Najpierw zyskały państwa arabskie, które zwiększyły znaczenie dostawy węglowodorów do UE. Później ogromną pozycję zdobyły Stany Zjednoczone, które stały się jednym z najważniejszych dostawców ropy naftowej i gazu do Europy. Amerykański eksport LNG, ropa oraz infrastruktura transportowa i handlowa zyskały na znaczeniu, a Europa stała się dla amerykańskich producentów i eksporterów niezwykle ważnym rynkiem.
Ostatnio, mówiąc o odcięciu się od rosyjskich dostaw węglowodorów, z zadowoleniem wypowiadał się nawet o tym premier Donald Tusk. Ale ja tej radości jednak nie podzielam. Trudno bowiem uznawać za strategiczny sukces sytuację, w której europejska gospodarka, zamiast zwiększać własną niezależność, zamienia jedno uzależnienie na inne. Dostawca może być politycznym sojusznikiem, ale rachunek za energię nadal trzeba jakoś pokryć. A amerykańskie przedsiębiorstwa nie prowadzą działalności charytatywnej, podobnie zresztą jak rosyjskie, arabskie czy chińskie. Każdy sprzedaje po to, aby zarabiać.
W tym miejscu dochodzę do kolejnego wątku, który od pewnego czasu obserwuję z dużą uwagą.
Kiedy Donald Trump porozumiał się z Władimirem Putinem, przemknęła mi przez głowę myśl, że być może właśnie rozmontowują europejską pozycję gospodarczą, osłabiając ją na tyle, aby musiała ponosić coraz większe koszty własnych politycznych decyzji. Później pojawiły się informacje o porozumieniach naftowych i rosyjskiej ropie, która miała trafiać do amerykańskiego obiegu handlowego.
I tutaj, wybaczcie Państwo, ale warto na chwilę zatrzymać się nad logiką całej sytuacji.
Bądźmy więc poważni. Jeden z największych producentów i eksporterów ropy naftowej na świecie kupuje od swojego konkurenta surowiec, którym sam handluje i, z którego czerpie ogromne zyski? Oczywiście handel ropą jest znacznie bardziej skomplikowany niż proste zestawienie producenta i kupującego. Istnieją różne gatunki surowca, różnice jakościowe, kontrakty terminowe, potrzeby rafinerii i mechanizmy arbitrażu. Sam fakt zakupu rosyjskiej ropy przez amerykański podmiot, nie jest więc automatycznie dowodem na jakiś tajny układ. Ale właśnie dlatego należy patrzeć na całość przepływów, a nie tylko na oficjalne komunikaty.
W mediach po pewnym czasie od amerykańsko-rosyjskiego porozumienia zaczęły pojawiać się sugestie, że rosyjskie statki z czarnym płynnym złotem, wcale nie pojawiają się u brzegów Stanów Zjednoczonych w sposób, którego można byłoby oczekiwać po deklarowanych transakcjach. Transporty wypływają z portów Federacji Rosyjskiej, ale później ich dalsza droga staje się mniej przejrzysta. Zmiany tras, przeładunki, transfery między jednostkami, mieszanie gatunków ropy i pośrednicy handlowi, którzy potrafią skutecznie zaciemnić rzeczywisty kierunek dostaw.
I teraz pytanie, które uważam za całkowicie uprawnione. Czy przypadkiem część tej ropy, nie trafia na europejski rynek, ale zamiast pod szyldem Federacji Rosyjskiej przybywa do unijnych portów naftowych z amerykańską flagą? Nie twierdzę, że tak właśnie jest. Nie mam dokumentów transportowych, kompletnych danych celnych ani dowodów pozwalających postawić takie domniemanie, jako fakt. Nie zamierzam też udawać, że sama nieprzejrzystość łańcucha dostaw dowodzi istnienia tajnego porozumienia. Ale nie widzę żadnego powodu, aby z góry wykluczać możliwość takich operacji i nie zadawać pytań o rzeczywiste pochodzenie surowców.
W handlu międzynarodowym pośrednictwo, zmiana dokumentacji handlowej, przeładunki i reeksport nie są niczym niezwykłym. To mechanizmy znane od dziesięcioleci. Jeżeli więc europejscy politycy twierdzą, że doskonale wiedzą, skąd pochodzi kupowana przez nich ropa, powinni być w stanie przedstawić przejrzyste informacje dotyczące całego łańcucha dostaw. W przeciwnym razie pozostaje nam polityczny teatr, w którym wszyscy zapewniają o zasadach, a interesy robią ci, którzy potrafią je najskuteczniej obchodzić.
Ideę, którą przedstawiłem, można nazwać makiaweliczną, ale nie można uznać jej za niemożliwą wyłącznie dlatego, że byłoby to politycznie niewygodne. Gdyby taki mechanizm rzeczywiście funkcjonował, Europa znalazłaby się w wyjątkowo niekomfortowym położeniu. Kupowałaby bowiem surowiec, którego oficjalnie nie chce kupować, płacąc za niego, być może nawet dodatkową marżę u pośredników, a przy okazji finansowałaby cały mechanizm, który miał ją od rosyjskiej energii uniezależnić. To byłaby gospodarcza ironia najwyższej próby. Bruksela mogłaby wówczas z dumą ogłaszać kolejne sukcesy w ograniczaniu rosyjskich wpływów, podczas gdy pieniądze i surowce nadal krążyłyby po świecie, tylko pod innymi nazwami i przez inne porty.
Nie mogę też powiedzieć, że tak jest z całą pewnością. Nie mam na to dowodów. Ale Bruksela i Ursula von der Leyen również nie mogą po prostu zapewnić, że podobne mechanizmy nie występują, jeśli nie potrafią przedstawić wiarygodnego obrazu pochodzenia i przepływu kupowanych surowców. Transparentność nie polega na zapewnianiu, że wszystko jest w porządku. Polega na możliwości sprawdzenia, czy rzeczywiście tak jest.
A teraz wróćmy do Shenzhen.
Właśnie w tym miejscu wszystkie przedstawione przeze mnie wątki zaczynają się łączyć. Chiny mają potencjał przemysłowy, ogromne zaplecze produkcyjne, technologie i rynek konsumpcyjny. Stany Zjednoczone dysponują potężnym sektorem energetycznym, kapitałem, technologiami, systemem finansowym i globalną siecią handlową. Rosja posiada zasoby surowcowe, ogromne terytorium, infrastrukturę energetyczną oraz możliwości logistyczne, których nie da się zastąpić jednym politycznym oświadczeniem. Każde z tych państw ma więc coś, czego potrzebują pozostałe.
To, co trzeba podkreślić, nie jest konstrukcja abstrakcyjna. To ekonomiczna logika współzależności, która może stać się podstawą zupełnie nowego międzynarodowego układu współpracy ekonomicznej. Oczywiście, aby taki model zadziałał, potrzebne byłyby porozumienia handlowe, inwestycyjne, energetyczne i finansowe. Wymagałoby także rozwiązania wielu sprzeczności między uczestnikami. Ale właśnie dlatego spotkania na najwyższym szczeblu mają znaczenie wykraczające poza oficjalne deklaracje.
Nie chodzi także wyłącznie o to, co podpisano. Równie ważne jest to, co dopiero może zostać uzgodnione. Jeżeli taki kierunek zostanie obrany, Europa będzie miała problem znacznie większy niż chwilowy wzrost cen energii. Okaże się bowiem, że trzy największe potęgi gospodarcze świata, mogą budować między sobą mechanizmy współpracy, pozostawiając państwa europejskie poza najważniejszymi decyzjami dotyczącymi globalnego handlu i zaopatrzenia. Wtedy wszystkie europejskie deklaracje o strategicznej autonomii, zabrzmią wyjątkowo groteskowo.
Bo jak można mówić o autonomii, jeżeli nie ma się wystarczającej kontroli nad własną energią? Jak można mówić o niezależności przemysłowej, jeżeli podstawowe surowce trzeba sprowadzać z zewnątrz? Jak można budować konkurencyjność, jeżeli przedsiębiorstwa płacą za energię więcej, niż ich konkurenci na innych kontynentach? I wreszcie, jak można odgrywać rolę światowego mocarstwa gospodarczego, kiedy najważniejsze decyzje dotyczące warunków handlu, produkcji i dostaw, zapadają poza europejskim stołem negocjacyjnym?
Nie wystarczy mieć flagi, hymnu, parlamentu i Komisji Europejskiej, aby być liczącym się graczem. Potrzebne są jeszcze zasoby, przemysł, energia, kapitał i zdolność podejmowania decyzji wbrew naciskom zewnętrznym. Tymczasem europejskie „elity” przez lata sprawiały wrażenie, jakby najważniejszym zadaniem było pouczanie pozostałych części świata, w jaki sposób powinny prowadzić własną gospodarkę. Zapomniały przy tym, że gospodarka nie jest konkursem na najlepszą polityczną regulację. Jest bezlitosnym sprawdzianem skuteczności i nie ma w niej nagród pocieszenia.
Kończąc ten niedzielny felieton, choć staram się nie pisać ich właśnie tego dnia, powiem jedno: współczesna Jałta może dziać się na naszych oczach, ale niekoniecznie w takiej postaci, jaką znamy z podręczników historii. Być może nie zobaczymy trzech przywódców pochylonych nad mapą, kreślących granice i ustalających, komu przypadnie dany fragment świata. Bo być może zobaczymy coś znacznie bardziej nowoczesnego i jednocześnie znacznie trudniejszego do rozpoznania.
Trzech liderów, trzy gospodarki, trzy potężne zasoby i wspólny interes w takim ułożeniu światowych mechanizmów, aby każdy z partnerów otrzymywał to, czego potrzebuje, a pozostali musieli dostosować się do nowej rzeczywistości.
Jeżeli natomiast za jakiś czas dojdzie do kolejnego spotkania tej trójki, a jego rezultatem będą szerokie porozumienia gospodarcze, energetyczne i handlowe, będziemy mieli prawo wrócić do dzisiejszych rozważań. Nie twierdzę, że znam treść tajnych ustaleń, których nikt jeszcze nie ujawnił. Nie twierdzę też, że trzej przywódcy już podzielili między siebie świat. Sugeruję natomiast, że istnieje ekonomiczna logika, która może prowadzić właśnie w takim kierunku, a sygnałów wskazujących na możliwość zbliżenia interesów tych trzech państw nie należy lekceważyć.
Wielkie porządkowanie świata nie zawsze rodzi się na polach bitew. Czasem powstaje przy negocjacyjnych stolikach, w gabinetach, podczas rozmów o surowcach, dostawach, kredytach i inwestycjach. A kiedy reszta świata orientuje się, że reguły gry zostały już ustalone, pozostaje mu najczęściej tylko jedno: sprawdzić, ile będzie kosztowało dostosowanie się do nowego porządku.
I właśnie dlatego uważam, że warto patrzeć nie tylko na to, co trzej przywódcy powiedzieli przed kamerami, ale przede wszystkim na to, co może wyniknąć z ich wspólnych interesów. Bo być może nowa Jałta nie będzie miała nowych granic, ale będzie miała faktury, kontrakty, rurociągi, terminale, porty, fabryki i rachunki za energię.
A te potrafią podzielić świat skuteczniej niż niejeden traktat.
Bogdan Feręc
Graf. Wygenerowana przez AI


