Kobiecy sukces, męskie portfele i statystyki, które nie pozostawiają zbyt wiele miejsca na romantyczne złudzenia.
Od dawna podejrzewałem, że do rozstań i rozwodów dochodzi z winy kobiet. Oczywiście, nie zamierzam od razu stawiać wszystkich pań pod ścianą, bo przecież każda reguła ma swoje wyjątki, a poza tym nie chciałbym, żeby po przeczytaniu tego tekstu połowa kobiecej populacji uznała mnie za osobnika wymagającego natychmiastowej reedukacji. Musiałem jednak zebrać dowody, ponieważ w dzisiejszych czasach samo podejrzenie nie wystarczy. Potrzebne są badania, statystyki, procenty, a najlepiej jeszcze odpowiednio poważnie wyglądający naukowcy, którzy powiedzą coś, czego nie wypada powiedzieć zwykłemu facetowi.
Jeszcze dwadzieścia lat temu jednym z najczęściej wskazywanych powodów rozpadu związków była zdrada. Nie miało większego znaczenia, czy dopuścił się jej mężczyzna, czy kobieta. Niewierność potrafiła skutecznie zakończyć nawet wieloletnie małżeństwo lub związek. Oczywiście osobiście uważam, że kobiety wcale nie są w tej konkurencji tak niewinne, jak czasami same próbują się przedstawiać, ale ponieważ nie dysponuję danymi, które można ujawnić, nie będę rzucał kamieniem. Niech tym razem przemówią liczby.
Jeszcze wcześniej, co wynika z europejskich statystyk rozwodowych, wśród przyczyn rozpadu małżeństw często pojawiały się niedopasowanie charakterów, nieporozumienia, problemy rodzinne oraz brak środków na utrzymanie. Pieniądze zresztą przewijają się w historii rozwodów i związków nieustannie, chociaż zmieniają się okoliczności, w których zaczynają odgrywać pierwszoplanową rolę.
Dzisiaj sytuacja jest o tyle ciekawa, że tradycyjne statystyki sądowe nie pokazują już całego obrazu. Coraz więcej ludzi tworzy związki nieformalne, nie zawiera tak dużej ilości małżeństw i nie trafia z problemami partnerskimi przed sąd. Dlatego znacznie więcej informacji o współczesnych relacjach dostarczają badania socjologiczne i ekonomiczne. A te potrafią być naprawdę interesujące. Właśnie w ten sposób dotarłem do zagadnienia, które od dawna chodziło mi po głowie. Z moich obserwacji wynikało bowiem, że kobiety określane mianem sukcesu, wyzwolone, niezależne, zajmujące wysokie stanowiska i coraz lepiej zarabiające, częściej decydują się na zakończenie dotychczasowych związków, szczególnie wtedy, kiedy ich pozycja zawodowa zaczyna wyraźnie przewyższać pozycję partnera.
I tutaj pojawia się pierwsza ciekawostka. Wszystko zdaje się funkcjonować całkiem dobrze, dopóki kobieta nie zaczyna awansować.
Nie jest to wyłącznie moja obserwacja i jedno badanie, bo w prestiżowym czasopiśmie naukowym „Quarterly Journal of Economics” ukazała się praca Marianne Bertrand, Emir Kamenica i Jessiki Pan zatytułowana „Gender Identity and Relative Income within Households”. Badacze przeanalizowali dane dotyczące dochodów małżonków, ich zatrudnienia oraz trwałości małżeństw. Zwrócili uwagę na zjawisko, które powinno zainteresować wszystkich przekonanych, że współczesne związki funkcjonują już całkowicie poza tradycyjnymi podziałami ról.
Okazało się bowiem, że sytuacja, w której kobieta zaczyna zarabiać więcej od mężczyzny, wiąże się z większym ryzykiem rozpadu małżeństwa. Co istotne, znaczenie mają nie tylko same pieniądze, ale również społeczne oczekiwania dotyczące tego, kto powinien być głównym żywicielem rodziny.
Innymi słowy, można przez lata opowiadać o równości, niezależności i nowoczesnym modelu związku, ale kiedy przychodzi do codziennego życia, stare przyzwyczajenia nadal potrafią dać o sobie znać.
Z kolei w analizach Institute for Family Studies pojawia się również próg dochodowy, przy którym udział kobiety w utrzymaniu gospodarstwa domowego zaczyna wynosić około 60 procent, a mężczyzny 40 procent. To właśnie przy takiej proporcji, według wyliczeń, ryzyko rozpadu związku ma wzrastać o około 36 procent. Nie oznacza to oczywiście, że każda kobieta przekraczająca ten próg procentowy natychmiast zaczyna pakować walizki męża lub partnera, jeszcze nie wtedy. Pokazuje to natomiast, że zmiana ekonomicznego układu sił, może mieć znaczenie dla trwałości relacji.
A teraz wyobraźmy sobie sytuację, w której kobieta zarabia już nie tylko więcej, ale jest osobą finansującą zdecydowaną większość rodzinnych wydatków. Ma własne pieniądze, pozycję zawodową, niezależność i możliwości, których wcześniej być może nie posiadała. Czy nadal będzie chciała pozostawać w związku, który w jakiś sposób nie spełnia jej oczekiwań? Czy będzie skłonna tolerować zachowania, na które wcześniej przymykała oko, ponieważ zwyczajnie nie mogła sobie pozwolić na samodzielne życie?
Odpowiedź nie musi być przyjemna dla mężczyzn, ale jest dość oczywista: niezależność finansowa daje możliwość wyboru.
Jest jeszcze jedna ciekawostka, którą warto w tym miejscu przywołać. W analizach dotyczących 29 zamożnych państw, jakie opracował Institute for Family Studies, pojawia się informacja, że 58 procent mężczyzn deklaruje wspieranie zawodowego rozwoju swoich partnerek. To interesujący wynik, szczególnie jeśli zestawimy go z ciągle obecnymi oczekiwaniami dotyczącymi tradycyjnego podziału ról w rodzinie. Oczywiście nie oznacza to, że pozostałe 42 procent mężczyzn blokuje kariery swoich żon lub partnerek. Nie można również wyciągać z tego wniosku, że kobiety są mniej skłonne do wspierania zawodowego rozwoju partnerów, jeśli nie znamy dokładnego brzmienia pytań i metodologii badania. Niemniej sam temat jest wart uwagi, bo może wskazywać, że tak właśnie jest. Mężczyźni coraz częściej akceptują także sytuację, w której ich partnerki zarabiają więcej, zajmują wyższe stanowiska i rozwijają kariery. Nie wszyscy jednak potrafią odnaleźć się w takim modelu.
Badacze wskazują kilka możliwych przyczyn problemów pojawiających się w takich związkach. Wśród najważniejszych wymienia się obciążenia psychiczne, nierówny podział obowiązków domowych oraz większą niezależność finansową kobiet.
I tutaj muszę przyznać, że sprawa robi się naprawdę interesująca. Nie chodzi przecież wyłącznie o pieniądze. Jeżeli kobieta pracuje na wysokim stanowisku, zarabia dobrze, odpowiada za znaczną część rodzinnego budżetu, a po powrocie do domu nadal ma zajmować się dziećmi, zakupami, gotowaniem, sprzątaniem i organizowaniem całego życia rodzinnego, to trudno się dziwić, że zaczyna zadawać sobie pytanie, po co jej właściwie dodatkowy domownik, który niekoniecznie rozumie, że pralka nie uruchamia się samodzielnie, a lodówka nie uzupełnia zapasów w drodze objawienia.
W takim układzie niezadowolenie może narastać po obu stronach. Mężczyzna czuje się niedoceniony, kobieta przeciążona, a wspólne życie zaczyna przypominać przedsiębiorstwo, w którym zarząd nie potrafi porozumieć się z działem wykonawczym.
Nie wszystko jednak kończy się na obowiązkach domowych. W przytaczanych analizach pojawia się również bardzo ciekawa zależność dotycząca obecności dzieci. Według przedstawionych danych, w związkach, w których kobieta zarabia więcej, a para wychowuje dzieci, ryzyko rozpadu ma wzrastać do 49 procent. W przypadku par bezdzietnych wskazywany poziom wynosi z kolei 23 procent. Jeżeli te wartości odnoszą się do porównywalnych grup i tej samej metodologii, różnica jest widoczna i znacząca. Nie można jednak automatycznie uznać, że dzieci same w sobie zwiększają skłonność kobiet do porzucania partnerów. Mogą natomiast wzmacniać istniejące napięcia, szczególnie gdy obowiązki rodzicielskie i zawodowe nie są dzielone sprawiedliwie.
Warto zauważyć, że kobieta, która osiąga zawodowy sukces, niekoniecznie ma ochotę jednocześnie pełnić funkcję dyrektora przedsiębiorstwa, kierownika gospodarstwa domowego i całodobowego centrum obsługi rodziny. Nawet najbardziej ambitna osoba może w końcu uznać, że liczba obowiązków przekroczyła rozsądne granice.
A teraz przejdźmy do kolejnych danych, bo te również zasługują na uwagę. Analiza organizacji prawniczej Wiselaw wskazuje, że w małżeństwach, w których kobieta jest głównym, choć nie jedynym żywicielem rodziny, wskaźnik rozwodów wynosi 31 na 1000 małżeństw. Kiedy głównym żywicielem pozostaje mężczyzna, wskaźnik ten wynosi 11 na 1000. Różnica jest to niemal trzykrotna. Jeżeli przytoczone wartości zostały obliczone na tej samej podstawie i dotyczą porównywalnych populacji, mamy do czynienia z wynikiem, którego nie należy lekceważyć. Nie dowodzi on jednak samodzielnie, że kobiety zarabiające więcej inicjują rozwody. Pokazuje natomiast, że model ekonomiczny rodziny może być powiązany z jej trwałością.
Warto przyjrzeć się również wiekowi partnerów. W przytoczonych danych dotyczących grup wiekowych wskazuje się, że różnica w ryzyku rozpadu związków, w których kobieta zarabia więcej, jest szczególnie widoczna między 29. a 40. rokiem życia i sięga 60 procent. W starszych grupach wiekowych ma spadać do około 27 procent.
Dlaczego właśnie wtedy?
Można przypuszczać, że jest to okres szczególnie intensywnego budowania kariery, zdobywania kolejnych stanowisk, podejmowania decyzji dotyczących dzieci, kredytów, mieszkań i dalszego życia. W tym wieku wiele osób dokonuje również podsumowania dotychczasowych osiągnięć. Jedni dochodzą do wniosku, że mają już wszystko, czego potrzebują. Inni zaczynają się zastanawiać, czy przypadkiem nie utknęli w życiu, które nie spełnia ich oczekiwań. Kobieta, która osiągnęła stabilność finansową i zawodową, może wówczas uznać, że nie chce już kontynuować związku, który nie daje jej satysfakcji. Mężczyzna może natomiast odkryć, że jego dotychczasowa pozycja w rodzinie nie jest już tak oczywista, jak jeszcze kilka lat wcześniej.
I w tym miejscu dochodzimy do dość przewrotnego wniosku. Przez lata przekonywano nas, że finansowa niezależność kobiet będzie receptą na szczęśliwsze życie rodzinne. Tymczasem okazuje się, że może ona również zmieniać relacje, zwiększać oczekiwania i ułatwiać podejmowanie decyzji o rozstaniu. Nie jest to oczywiście argument przeciwko kobiecej niezależności i byłoby niedorzecznością oczekiwać, że kobieta powinna zarabiać mniej tylko po to, żeby jej partner czuł się lepiej. Tak samo absurdalne byłoby oczekiwanie, że mężczyzna ma zarabiać więcej wyłącznie dlatego, że tak nakazuje tradycja. Problem leży gdzie indziej. Współczesne związki coraz częściej muszą mierzyć się z rozbieżnością między deklarowaną równością a rzeczywistymi oczekiwaniami partnerów. Kobiety chcą niezależności, ale nie zawsze rezygnują z tradycyjnych oczekiwań wobec mężczyzn. Mężczyźni akceptują zawodowe sukcesy partnerek, ale nie zawsze potrafią odnaleźć się w sytuacji, w której przestają być głównymi żywicielami rodziny.
I tak oto nowoczesny związek staje się miejscem negocjacji, w którym każdy ma swoje oczekiwania, swoje ambicje i swoje wyobrażenie o tym, jak powinno wyglądać wspólne życie.
Czy zatem mężczyźni stali się bardziej rodzinni, wyrozumiali i gotowi wspierać kobiety?
Możliwe, że w wielu przypadkach tak właśnie jest. Coraz więcej panów bierze udział w wychowaniu dzieci, zajmuje się domem i nie traktuje zarobków partnerki, jako zagrożenia dla własnej męskości. Nie można jednak udawać, że tradycyjne oczekiwania zniknęły. Podobnie nie można twierdzić, że każda kobieta, która zarabia więcej, będzie chciała zakończyć dotychczasowy związek. Niemniej przedstawione zależności powinny dać do myślenia. Szczególnie tym, którzy uważają, że wystarczy zapewnić kobietom finansową niezależność, a wszystkie problemy rodzinne same znikną.
Nie znikną. Mogą nawet przybrać zupełnie nową postać.
A ja, po przejrzeniu tych wszystkich danych, pozostanę przy swoim prowokacyjnym tytule. Oczywiście z odpowiednim zastrzeżeniem: nie wszystkie kobiety są tak bardzo złe, podobnie jak nie wszyscy mężczyźni są aniołami, choć większość tak. Jednak jeżeli ktoś przez lata przekonuje nas, że pieniądze nie mają znaczenia, a potem okazuje się, że zmiana proporcji dochodów potrafi zachwiać trwałością związku, to chyba mamy prawo zadać kilka pytań.
I jeszcze jedno, drodzy panowie. Jeżeli wasza partnerka albo żona otrzyma awans, zacznie zarabiać dwa razy więcej i wróci do domu z nowym samochodem, nie wpadajcie od razu w panikę. Może po prostu będzie chciała zabrać was na wakacje. Ale gdy zacznie mówić, że potrzebuje przestrzeni, niezależności i czasu dla siebie, warto przynajmniej sprawdzić, czy w domu są jakieś walizki.
Bo z badań wynika, że pieniądze mogą zmieniać związki. Natomiast z życia wiadomo, że kiedy ktoś zaczyna zarabiać więcej, jego tolerancja na cudze niedoskonałości nie zawsze rośnie w takim samym tempie.
Bogdan Feręc
Photo by Dane Deaner on Unsplash