Sposób zabezpieczania się przed ciążą pozostaje w Polsce tematem tabu, jeśli chodzi o nastolatków jeszcze większym. Nie każdy z nich chce o tym rozmawiać z rodzicami, dlatego w tajemnicy sięga po antykoncepcję. Które metody są najskuteczniejsze, jak działają, opowiada dr Rafał Zadykowicz z Kliniki Położnictwa, Perinatologii, Ginekologii i Rozrodczości w Warszawskim Uniwersytecie Medycznym.
Jak wygląda dostępność antykoncepcji w Polsce?
Antykoncepcja pozostaje wciąż społecznym tematem tabu, a przecież wiek inicjalizacji seksualnej przesuwa się w dół. Sytuację dotyczącą jej dostępności dobrze obrazuje Atlas Antykoncepcji 2026. Polska zajmuje w nim piąte miejsce od końca wśród krajów europejskich. Między innymi dlatego, że nie ma w naszym kraju refundacji metod antykoncepcyjnych, a w kontekście chociażby nastolatków powinna być możliwa. To jest rzeczywiście istotny determinant w atlasie. Niektóre kraje, które nas biją w zestawieniu, oferują ją bezpłatnie osobom do 18. lub 25. roku życia. Ale nawet jeśli nie ma takiej szerokiej refundacji systemowej, to w niektórych miejscach, np. w Szwecji, Finlandii czy Wielkiej Brytanii, działają punkty wsparcia, gdzie młodzi mogą otrzymać rzetelną informację na temat antykoncepcji czy darmowe zabezpieczenie. W Polsce to spoczywa na barkach organizacji pozarządowych.
Czy nastolatkowie wiedzą, jak zabezpieczać się i jakie metody dostępne są na rynku?
Z tą świadomością nie jest dobrze. Czerpią często informacje z platform społecznościowych, a wiadomo, że to nieraz niesprawdzone wiadomości, mogące zawierać dużo przekłamań.
Polska wciąż na szarym końcu w Europie w dostępie do antykoncepcji
Polska przesunęła się z ostatniego miejsca, zajmowanego przez ostatnie sześć lat na pozycję piątą od końca pod względem dostępu do antykoncepcji. Ten niewielki ruch to efekt m.in. aktywności organizacji pozarządowych w tym temacie oraz umożliwienia farmaceutom wystawiania recept na antykoncepcje awaryjną, przy zastrzeżeniu jednak, że to zapis głównie na papierze.
To zacznijmy od antykoncepcji mechanicznej, czyli prezerwatywy, stosunkowo najtańszej i najłatwiej dostępnej metody, zapobiegającej także chorobom przenoszonym drogą płciową. To dobry wybór dla nastolatków, jeśli decydują się na seks?
Mówimy, że chroni ona przed chorobami niemal w stu procentach, ale musi być prawidłowo założona. Niestety nie jest używana powszechnie wśród młodzieży, bo jak pokazało badanie z 2022 roku, prawie połowa nastoletnich chłopaków w Polsce nie stosowała lub nie pamięta, czy stosowała takie zabezpieczenie podczas ostatniego stosunku. Prezerwatywa męska jest metodą najłatwiej dostępną, to fakt. W sklepach, na stacjach benzynowych, w aptekach. Jednak jak pomyślimy o koszcie dla młodzieży, która żyje z kieszonkowego albo w ogóle go nie ma, to jest to wydatek. Jeżeli nastolatkowie współżyją regularnie, to czasem tabletki hormonalne mogą okazać się tańszym rozwiązaniem, ale wiadomo, że tutaj trzeba mieć na nie receptę. Na antykoncepcję nie wszystkich młodych stać, tym bardziej, że muszą o pieniądze prosić rodziców, a to może być dla nich krępujące. Nie każda dziewczyna pójdzie też do rodziców i powie, że potrzebuje tabletek.
Kiedy wybrać się po raz pierwszy z córką do ginekologa?
Pierwsza wizyta dziewczynki u ginekologa to duże przeżycie, ale lepiej jej nie odkładać. Jeśli nic niepokojącego się nie dzieje, to można pojawić się w gabinecie po roku od pierwszego krwawienia, nie później jednak niż do ukończenia przez młodą pacjentkę 15 lat. Przed wizytą warto porozmawiać o tym, co czeka ją w gabinecie – radzi dr n. med. Ewa Kuś, konsultant ds. ginekologii i położnictwa Grupy Luxmed.
Rzadko mówi się o damskiej prezerwatywie tzw. femidomie? Polecana jest nastolatkom?
Ta metoda może dawać dziewczynie poczucie kontroli, bo sama jest za jej założenie odpowiedzialna, ale trzeba wiedzieć, jak zrobić to prawidłowo. Przypomina prezerwatywę męską. Ma dwa pierścienie: mniejszy umieszcza się głęboko w pochwie, a większy pozostaje na zewnątrz. Można ją założyć na kilka godzin przed stosunkiem, a zaraz po nim wyjąć i wyrzucić. Raczej nie rekomendowałbym jej młodym, mniej doświadczonym kobietom, ze względu na to, że użycie jej wymaga wcześniejszego instruktażu i prawidłowej techniki użycia. Poza tym jest trudniej dostępna niż męska. To mechaniczna bariera przed nasieniem, podobnie jak kapturek dopochwowy (wykonany z silikonu), który można użyć w przeciwieństwie do prezerwatywy, wiele razy. Zakrywa on szyjkę macicy szczelnie, by plemniki nie mogły się dalej przedostać.
Jak dokładnie kapturek się aplikuje, na jaki czas przed stosunkiem?
Kapturek dopochwowy zakłada się kilka godzin przed stosunkiem (najczęściej do 3 godzin) i wyciąga po 6 godzinach od stosunku. Aplikuje się go podobnie jak tampon lub kubeczek menstruacyjny, umieszczając wysoko w głębi pochwy, ale pamiętając, by szczelnie przykrywał szyjkę macicy. Pamiętać jednak należy, że ta metoda nie chroni przed chorobami przenoszonymi drogą płciową, ponieważ nie zabezpiecza przed kontaktem błon śluzowych i wydzielin intymnych. Trzeba też umiejętnie go usunąć, by nasienie nie przedostało się dalej, do macicy.
Jest sens podwójnego zabezpieczenia. Prezerwatywa, kapturek plus żel plemnikobójczy?
Kumulatywne stosowanie różnych metod na logikę powinno zwiększać ich skuteczność, ale należy pamiętać, że często ich połączenie nie jest rekomendowane jako najskuteczniejsza metoda zabezpieczająca przed ciążą. Kapturek stosuje się zwykle ze środkiem plemnikobójczym, natomiast przy prezerwatywach nie jest to dziś szczególnie zalecane. Podobnie nie stosujemy naraz prezerwatywy damskiej i męskiej, ponieważ tarcie między nimi zwiększa ryzyko zsunięcia się albo pęknięcia jednej lub obu.
To rozłóżmy teraz na czynniki pierwsze krążek hormonalny?
Krążek hormonalny to elastyczny pierścień, który umieszcza się w pochwie na trzy tygodnie, po czym robi się siedmiodniową przerwę. Uwalnia on dwa hormony: estrogen i progestagen, czyli działa podobnie jak tabletki dwuskładnikowe, ale hormony nie przechodzą przez przewód pokarmowy. Trzeba jednak pamiętać, że nie chroni przed infekcjami przenoszonymi drogą płciową. To wygodna opcja dla kobiet, które nie chcą pamiętać o codziennej tabletce.
Czyli jednak zmierzamy w kierunku antykoncepcji hormonalnej?
Ogólnie rzecz ujmując, antykoncepcja hormonalna to skuteczna i często rekomendowana metoda, tym bardziej, że lekarz dobiera je bardzo indywidualnie, na podstawie wywiadu medycznego, badań i potrzeb pacjentki. Hormony mają też działanie lecznicze np. w trądziku czy przy bolesnych, obfitych miesiączkach. U młodych dziewczyn właśnie dlatego często stosuje się metody hormonalne jako terapię przy różnych dolegliwościach. Oprócz tabletek, rozwiązaniem jest też plaster z hormonami, który przykleja się raz w tygodniu, zaś tabletki trzeba zażywać o stałej porze, codziennie. Z tego powodu najczęściej staje się to kwestią preferencji.
Czy antykoncepcja hormonalna jest bezpieczna?
Pominięcie jednej tabletki stanowi już ryzyko?
Tak. Są co prawda hormony, które mają przedłużone działanie, ale gdy nastolatka zapomni o zażyciu jednej tabletki, powinna się dodatkowo zabezpieczyć.
Jakie choroby i leki stanowią przeciwskazanie do zabezpieczenia hormonalnego?
Jest kilka chorób, które wykluczają dwuskładnikową antykoncepcję hormonalną z estrogenem, jak np. migreny z aurą, nadciśnienie tętnicze czy zakrzepica w wywiadzie. Depresja nie musi być przeciwskazaniem do jej stosowania, ale o tym decyduje lekarz specjalista, który bierze pod uwagę stosowane leki antydepresyjne i możliwość wystąpienia interakcji pomiędzy nimi. Chciałbym podkreślić, że wszystkie leki hormonalne powinny być z lekarzem skonsultowane. Niestety część nastolatków pozyskuje je bez konsultacji, z receptomatów. Może to być niebezpieczne dla zdrowia, szczególnie w kontekście współistniejących chorób i przyjmowanych leków. Z metod hormonalnych mamy dostępne jeszcze m.in. zastrzyki, stosunkowo najmniej rozpowszechnioną metodę antykoncepcji. Podaje się je raz na 12 tygodni. Mogą być dobrą opcją dla kobiet, które nie powinny stosować terapii dwuskładniowej, czyli np. z nikotynizmem, chorobą otyłościową. To wygodna metoda. Jednak tutaj jest zastrzeżenie, że ich stosowanie wymaga okresowej oceny, m.in. ze względu na wpływ na gęstość mineralną kości. Do możliwych działań niepożądanych zastrzyków progestagenowych należą również nieregularne krwawienia.
Teraz przejdźmy do litery T, czyli wkładki wewnątrzmacicznej lub potocznie spirali. Antykoncepcja długoterminowa zalecana jest nastolatkom?
Przez długi czas było to wyzwanie, ponieważ wkładki wewnątrzmaciczne długo odradzano młodym kobietom, mimo że badania pokazują, iż nie zaburzają one przyszłej płodności. To jest mit. Lekarze woleli częściej w pierwszej kolejności przepisać tabletki hormonalne, szczególnie kobietom, które jeszcze nie rodziły lub nie przeszły żadnych ginekologicznych zabiegów. Dziś wiemy jednak, że wkładki mogą być stosowane także u nastolatek. Nie każda wkładka jest hormonalna – dostępne są także wkładki miedziane. Natomiast wkładki hormonalne działają głównie miejscowo, dlatego zwykle dają mniej ogólnoustrojowych działań niepożądanych niż tabletki doustne zawierające hormon. To także jedna z najskuteczniejszych metod antykoncepcji długoterminowej i ma stosunkowo niewiele przeciwwskazań.
Jakie to przeciwskazania?
Tych przeciwwskazań nie ma wiele. To głównie ciąża, aktywna infekcja narządu rodnego, niewyjaśnione krwawienia z macicy, niektóre nieprawidłowości budowy macicy, a przy wkładce hormonalnej także aktywny rak piersi.
Jednak wkładka, implanty to spory jednorazowy wydatek, a zgodzić musi się też na to rodzic…
To kwestia ponad tysiąca złotych, ale trzeba pamiętać, że te metody są długoterminowe. Wkładkę stosuje się przez 5-8 lat, implant, czyli giętki pręcik z hormonami umieszczany pod skórą, na ramieniu, na 3 lata. Ich ogromną zaletą jest fakt, że po założeniu nie wymagają codziennego pamiętania o antykoncepcji. Z badań wynika, że metody długoterminowe należą do najskuteczniejszych, a sam zabieg założenia wkładki lub implantu jest krótki, nieskomplikowany i wykonywany w znieczuleniu miejscowym.
Photo by Sasun Bughdaryan on Unsplash