Site icon "Polska-IE najbardziej politycznie-społeczno-gospodarczy portal informacyjny w Irlandii
Reklama
Reklama

„Jak kamienie rzucone przez Boga na szaniec”

Reklama
Reklama
Reklama
Reklama

O ofierze, o którą nikt nie pytał, o europejskim Syzyfie i o świecie, w którym człowiek coraz częściej musi płacić za cudze decyzje.

Może część z nas pamięta jeszcze tę niezwykłą, głęboką frazę z wiersza Juliusza Słowackiego zatytułowanego „Testament mój”. „A kiedy trzeba, na śmierć idą po kolei, jak kamienie przez Boga rzucane na szaniec”. To jeden z tych fragmentów polskiej literatury, które nie potrzebują dodatkowego komentarza, by wywołać dreszcz. Jest w nim tragizm, jest heroizm, jest bezwarunkowe poświęcenie, ale jest też coś znacznie bardziej przejmującego. To ta świadomość, że czasami historia nie pozostawia człowiekowi wyboru, a najwyższe wartości wymagają ceny, której nie sposób przeliczyć na żadne pieniądze.

Słowacki pisał o ofierze, o pokoleniach gotowych oddać życie za ojczyznę, wolność i godność. O ludziach, którzy nie pytali, ile będą z tego mieli, lecz czy mogą postąpić inaczej. W jego słowach pobrzmiewa romantyczna wielkość, ale również tragiczna prawda o narodach, których losy zbyt często rozstrzygano na polach bitew, w gabinetach obcych mocarstw i przy stołach, do których nie zapraszano tych, których decyzje miały dotyczyć. I właśnie dlatego ta metafora, choć zrodzona w zupełnie innej epoce i w innych warunkach, może dziś powrócić z niepokojącą aktualnością.

Tyle że warto zadać sobie pytanie, czy współczesny Europejczyk rzeczywiście składa ofiarę w imię wolności, bezpieczeństwa i najwyższych wartości, czy może coraz częściej staje się jedynie materiałem, z którego buduje się polityczne konstrukcje innych. Czy jesteśmy kamieniami rzucanymi na szaniec w obronie Europy, czy raczej kamieniami, którymi ktoś postanowił ten szaniec wznieść, nie pytając nas o zgodę?

To nie jest pytanie retoryczne. Przynajmniej nie powinno nim być.

Cena cudzych decyzji

Jeżeli przyjrzymy się temu, co dzieje się we współczesnej Europie, trudno nie zauważyć, że słowo „poświęcenie” coraz częściej pojawia się w politycznym języku uzasadniającym kolejne wyrzeczenia. Punktem wyjścia powinny być tutaj dawniejsze wypowiedzi przewodniczącej Komisji Europejskiej Ursuli von der Leyen, która w kontekście rosyjskiej agresji na Ukrainę i konieczności udzielania Kijowowi pomocy, wielokrotnie wskazywała na koszty, jakie europejskie społeczeństwa będą musiały ponieść. W przekazie tym pojawiała się perspektywa trudniejszych czasów, ograniczeń i gospodarczych konsekwencji wojny.

Czy się myliła? W pewnym sensie nie. Od 2022 roku europejskie społeczeństwa doświadczają kolejnych wstrząsów gospodarczych, a poczucie bezpieczeństwa ekonomicznego wielu gospodarstw domowych wyraźnie osłabło. Wzrost kosztów energii, żywności, mieszkań, usług i codziennego utrzymania sprawił, że dla milionów ludzi słowo „dobrobyt” zaczęło brzmieć bardziej jak wspomnienie niż realna perspektywa. Oczywiście nie można wszystkich tych zjawisk przypisać wyłącznie wojnie na Ukrainie. Byłoby to uproszczenie, podobnie jak przypisywanie całej odpowiedzialności jednemu czynnikowi politycznemu. Pandemia, zerwane łańcuchy dostaw, polityka monetarna, późniejsze decyzje energetyczne, napięcia geopolityczne i słabości struktur europejskiej gospodarki, również odegrały swoją rolę. Nie zmienia to jednak zasadniczego problemu: rachunek za kolejne kryzysy w znacznej mierze trafia do nas – zwykłych obywateli.

Miliardy euro przeznaczane są na pomoc wojskową, finansową i humanitarną dla Ukrainy. Państwa członkowskie angażują własne budżety, a więc pieniądze podatników, w przedsięwzięcie, którego polityczne i strategiczne konsekwencje będą odczuwalne przez lata. Można oczywiście argumentować, że wsparcie Ukrainy jest konieczne dla bezpieczeństwa Europy. Można wskazywać na odpowiedzialność za powstrzymanie rosyjskiej agresji. Są to argumenty, których nie należy w całości lekceważyć. Ale nawet uznając ich wagę, nie wolno rezygnować z podstawowego pytania: gdzie przebiega granica społecznej wytrzymałości i kto właściwie ma prawo ją wyznaczać?

Zastanówmy się więc, bo przecież obywatel nie jest wyłącznie podatnikiem, konsumentem energii, odbiorcą regulacji i jednostką statystyczną w unijnych zestawieniach. Jest człowiekiem, który pracuje, wychowuje dzieci, spłaca kredyty, próbuje zapewnić sobie mieszkanie, odkłada pieniądze na starość i chciałby mieć przynajmniej względną pewność, że za kilka lat jego życie nie stanie się jeszcze trudniejsze.

Tymczasem coraz częściej słyszy, że musi zrozumieć konieczność kolejnych wyrzeczeń. Że musi zaakceptować wyższe koszty. Że musi zmienić przyzwyczajenia. Że musi dostosować się do nowych realiów. Że musi ponieść ofiarę. Tylko, czy ktoś jeszcze pamięta, że ofiara ma sens wtedy, kiedy człowiek rozumie jej cel, zna jej granice i może świadomie zdecydować, czy chce ją w ogóle ponieść?

Europejski szaniec zbudowany z obywateli

W tym miejscu pojawia się drugi wymiar naszej metafory. Nie chodzi już wyłącznie o pieniądze, inflację czy koszty polityki zagranicznej. Chodzi o kierunek, w którym zmierza europejski model zarządzania społeczeństwem. Pod płaszczykiem walki z rosyjską agresją, ochroną klimatu, bezpieczeństwa energetycznego i modernizacji gospodarki, wprowadzane są kolejne regulacje, ograniczenia i obciążenia. Każde z osobna może mieć swoje uzasadnienie. Każde można przedstawić jako element większego planu. Problem zaczyna się jednak wtedy, gdy suma tych decyzji przestaje być przedmiotem poważnej debaty, a staje się czymś w rodzaju politycznego dogmatu.

Wówczas krytyka zaczyna być traktowana jak przeszkoda, wątpliwość jak przejaw nieodpowiedzialności, a sprzeciw jak dowód niezrozumienia wyzwań współczesności.

Szczególnie wyraźnie widać to w europejskiej polityce klimatycznej. Obywatelom przedstawia się kolejne cele, terminy i obowiązki, a ich realizacja, stanowić ma dowód cywilizacyjnej dojrzałości. Tyle że pomiędzy szlachetnym założeniem ochrony środowiska a ekonomiczną zdolnością społeczeństw do ponoszenia kosztów istnieje przestrzeń, której nie wolno ignorować. Nie każdy może sobie pozwolić na kosztowną modernizację energetyczną domu. Nie każda rodzina może wymienić samochód na elektryczny, nawet jeśli polityczne dokumenty uznają taką zmianę za pożądaną. Nie każdy przedsiębiorca jest w stanie sprostać kolejnym wymogom bez przeniesienia kosztów na klientów albo ograniczenia działalności.

I właśnie tutaj europejska opowieść o transformacji zaczyna zderzać się z codziennością. Bo czym innym jest odpowiedzialna polityka środowiskowa, a czym innym budowanie systemu, w którym zwykły człowiek zaczyna być przedstawiany, jako problem wymagający administracyjnego rozwiązania. W pewnym momencie pojawia się wręcz wrażenie, że obywatel musi nieustannie udowadniać, iż zasługuje na możliwość normalnego życia.

Ma ogrzewać dom, ale w określony sposób. Podróżować, ale według wyznaczonych standardów. Kupować, ale z uwzględnieniem kolejnych ograniczeń. Produkować, ale w granicach coraz bardziej skomplikowanych regulacji. A przecież gospodarka nie jest abstrakcyjnym wykresem, podobnie jak społeczeństwo nie jest materiałem laboratoryjnym do przeprowadzania eksperymentów ideologicznych.

Jeżeli europejska integracja ma być wspólnotą, musi oznaczać coś więcej niż wspólne ponoszenie kosztów. Musi również oznaczać wspólną odpowiedzialność za ich rozdział, jawną kontrolę i prawo obywateli do zakwestionowania decyzji podejmowanych w ich imieniu. Inaczej szaniec, który miał chronić Europę, może stać się konstrukcją wzniesioną kosztem tych, których miał osłaniać.

Kiedy prawda staje się niewygodna

Jest jeszcze jeden element tej układanki, być może nawet bardziej niepokojący, niż same ekonomiczne konsekwencje decyzji politycznych. To sposób, w jaki traktuje się ludzi próbujących kwestionować dominującą narrację. Nie trzeba przecież być przeciwnikiem Ukrainy, zwolennikiem Rosji ani negować potrzeby ochrony środowiska, aby zadawać pytania o sens, proporcje i skuteczność podejmowanych działań. Nie trzeba również odrzucać europejskiej współpracy, by sprzeciwiać się nadmiernej centralizacji władzy. W dojrzałym systemie demokratycznym takie pytania powinny być czymś naturalnym. Powinny stanowić fundament debaty publicznej, a nie powód do podejrzliwości.

Tymczasem coraz częściej obserwujemy zjawisko, w którym krytyczne stanowisko wobec określonej polityki, sprowadzone zostaje do etykiety. Wystarczy zakwestionować skuteczność unijnych rozwiązań, aby znaleźć się w jednym szeregu z ludźmi oskarżanymi o szerzenie dezinformacji. Wystarczy zapytać o ekonomiczny rachunek transformacji, aby usłyszeć, że podważa się konieczność ochrony klimatu. Wystarczy domagać się większej kontroli nad wydatkowaniem publicznych pieniędzy, aby zostać uznanym za kogoś, kto nie rozumie realiów geopolityki.

Nie twierdzę przy tym, że media krytyczne wobec dominującej narracji są wolne od błędów. Byłoby to równie nieuczciwe, jak zarzucanie wszystkim mediom głównego nurtu świadomego i sterowanego manipulowania opinią publiczną. Media alternatywne również potrafią przesadzać, wyolbrzymiać, wybierać wygodne fragmenty rzeczywistości i przedstawiać przypuszczenia jako fakty. Krytyka władzy nie zwalnia natomiast z obowiązku rzetelności. Ale właśnie dlatego potrzebujemy pluralizmu. Nie takiego, w którym wszyscy mówią różnymi słowami to samo, lecz takiego, w którym różne stanowiska mogą rzeczywiście ze sobą konkurować.

Problem z ograniczaniem niewygodnego przekazu nie kończy się dzisiaj na redakcjach telewizyjnych, gazetach czy portalach internetowych. Przeniósł się do przestrzeni cyfrowej, mediów społecznościowych i systemów dystrybucji informacji. Coraz większą rolę odgrywają mechanizmy moderowania treści, procedury zgłaszania materiałów oraz organizacje zajmujące się weryfikacją informacji. Sama weryfikacja faktów jest oczywiście potrzebna. W czasach, kiedy fałszywe wiadomości potrafią obiegać świat szybciej niż sprostowania, rzetelne sprawdzanie informacji stanowi niezbędny element odpowiedzialnego dziennikarstwa. Ale niezależność weryfikatora nie może być wyłącznie deklaracją. Musi być możliwa do sprawdzenia, a jego metody powinny podlegać takiej samej ocenie jak każdy inny przekaz medialny.

Niebezpieczeństwo pojawia się wtedy, gdy weryfikowanie faktów zaczyna być utożsamiane z rozstrzyganiem, które poglądy wolno prezentować, a które należy wypchnąć poza przestrzeń debaty publicznej. Granica między walką z fałszem a ograniczaniem niewygodnej opinii, musi być pilnie strzeżona. W przeciwnym razie możemy obudzić się w świecie, w którym prawda nie będzie już wynikiem konfrontacji argumentów, lecz kategorią przyznawaną przez instytucje dysponujące odpowiednimi narzędziami.

A przecież demokracja nie polega na tym, że wszyscy zgadzają się z władzą. Polega na tym, że władza musi znosić również tych, którzy się z nią nie zgadzają.

Syzyf europejskiej codzienności

I tutaj wracam do tytułowych kamieni. Słowacki stworzył metaforę ofiary, która miała sens w obliczu najwyższych wartości. Aleksander Kamiński nadał tytuł „Kamienie na szaniec” opowieści o młodych ludziach, których odwaga, przyjaźń i gotowość do poświęcenia stały się jednym z najbardziej przejmujących świadectw polskiej historii. To dwa różne literackie światy, ale łączy je pytanie o cenę, jaką człowiek jest gotów zapłacić za wolność i swoją własną godność.

Dzisiaj jednak coraz częściej mam wrażenie, że nasze kamienie nie są rzucane raz. Podnosimy je każdego dnia, przenosimy na własnych plecach, a następnie ponownie rzucamy na szaniec, który nieustannie przesuwa się gdzieś dalej.

Zaczynamy od jednego wyrzeczenia, potem przychodzi następne. Godzimy się na wyższe rachunki, bo przecież sytuacja jest wyjątkowa. Akceptujemy ograniczenia, bo przecież wymaga tego bezpieczeństwo. Próbujemy zrozumieć kolejne obciążenia, bo przecież Europa musi się zmieniać. A kiedy już wydaje się nam, że najgorsze już za nami, pojawia się następny kryzys, następny obowiązek, następna konieczność.

W tym miejscu trudno nie przywołać Syzyfa. W mitologii greckiej został skazany na wieczne wtaczanie ogromnego kamienia na szczyt góry. Kiedy wydawało się, że cel jest już blisko, głaz wymykał się z jego rąk i staczał na sam dół. Praca zaczynała się od nowa. Bez końca. Bez nagrody. Bez ostatecznego zwycięstwa. Czy nie przypomina to niepokojąco europejskiej codzienności ostatnich lat?

Najpierw pandemia, która zachwiała fundamentami gospodarki i życia społecznego. Potem nadzieja na powrót do normalności. Wydawało się, że najtrudniejszy etap mamy za sobą, że gospodarki odzyskają równowagę, a społeczeństwa odetchną. Wtedy przyszła rosyjska inwazja na Ukrainę, kryzys energetyczny, wzrost cen i kolejna fala niepewności. Później inflacja zaczęła słabnąć, pojawiła się nadzieja na stabilizację, ale wysokie ceny pozostały, a koszt życia nie wrócił do poziomów sprzed kryzysu. W wielu gospodarstwach domowych poprawa wskaźników statystycznych nie oznaczała przecież odzyskania utraconego poczucia bezpieczeństwa, bo…

Znów pojawiają się kolejne wyzwania, kolejne zobowiązania, kolejne polityczne deklaracje, których rachunek będzie rozłożony na lata.

Europejski Syzyf nie musi się już nawet zastanawiać, dlaczego jego kamień spada. Wystarczy, że każdego ranka otrzymuje nową instrukcję, jak ma go podnieść. Z kolei najbardziej przejmujące jest jednak to, że zaczynamy przyzwyczajać się do tego mechanizmu. Uczymy się żyć w nieustannym stanie wyjątkowym. Przyjmujemy, że coś musi być droższe, coś bardziej ograniczone, coś mniej dostępne. Coraz rzadziej pytamy, kiedy właściwie wrócimy do normalności, bo normalność sama zaczyna wydawać się czymś podejrzanie odległym.

A przecież człowiek nie powinien być skazany na życie w permanentnym oczekiwaniu na kolejny kryzys.

Nie jesteśmy kamieniami

Jest jednak coś, co odróżnia nas od mitologicznego Syzyfa. On nie miał wyboru. My wciąż go mamy. Możemy pytać. Możemy protestować. Możemy głosować, zmieniać władzę, domagać się rozliczeń i odrzucać rozwiązania, które uznajemy za szkodliwe. Możemy wymagać, by europejskie instytucje pamiętały, że ich legitymacja nie wynika z samego istnienia traktatów, urzędów i procedur, lecz z zaufania obywateli. Nie jesteśmy przecież wyłącznie elementami większej konstrukcji. Nie jesteśmy anonimowymi kamieniami, które można przesuwać z miejsca na miejsce, zależnie od aktualnej politycznej potrzeby. Jesteśmy ludźmi, którzy mają prawo do własnych poglądów, własnych ambicji i własnej wizji przyszłości.

I właśnie dlatego nie wolno nam pomylić poświęcenia z bezwarunkowym podporządkowaniem. Wolność nie polega na tym, że człowiek otrzymuje od władzy listę rzeczy, które powinien zaakceptować w imię wspólnego dobra. Wolność zaczyna się tam, gdzie może zapytać, kto definiuje to dobro, kto ponosi koszty i kto odpowiada za błędy.

Nie neguję potrzeby solidarności, pomocy ani współpracy międzynarodowej. Nie neguję również tego, że Europa stoi wobec zagrożeń, których nie da się rozwiązać w pojedynkę. Ale solidarność nie może być jednostronnym zobowiązaniem obywatela wobec instytucji. Nie może oznaczać, że jedni podejmują decyzje, inni je uzasadniają, a jeszcze inni płacą za ich konsekwencje. Prawdziwa wspólnota nie boi się pytań. Nie obawia się krytyki. Nie traktuje własnych obywateli jak przeszkody w realizacji wielkich projektów. Przeciwnie, ona wie, że jej siła bierze się właśnie z ich zaufania, aktywności i poczucia współodpowiedzialności.

Dlatego może najwyższy czas przestać rzucać kolejne kamienie na szaniec, którego granice wyznaczają inni. Może czas zapytać, czy ten szaniec rzeczywiście nas chroni, czy też stał się konstrukcją, której utrzymanie wymaga coraz większych ofiar, podczas gdy nikt nie potrafi zagwarantować, że kiedykolwiek osiągniemy jego szczyt.

Słowacki pozostawił nam słowa o pokoleniach gotowych do najwyższej ofiary. Kamiński opowiedział historię młodych ludzi, którzy nie pozwolili odebrać sobie godności, nawet w najciemniejszym czasie. Nie sądzę jednak, byśmy mieli dziś prawo bezrefleksyjnie przenosić ich heroizm na grunt politycznych decyzji, które można i należy poddawać demokratycznej kontroli. Nie każda ofiara jest bohaterstwem. Czasami jest po prostu skutkiem czyjegoś błędu. Nie każde wyrzeczenie służy dobru wyższemu. Ono służy czasami wyłącznie temu, by ktoś inny nie musiał przyznać się do pomyłki.

A nadzieja? Ona wciąż istnieje. Nie w kolejnej deklaracji brukselskiego urzędnika, nie w następnym wielkim programie rządu ani w obietnicy, że tym razem wszystko zostanie przeprowadzone sprawiedliwie. Nadzieja tkwi w człowieku, który nie zgodził się jeszcze uznać bezsilności za swoją naturalną kondycję.

Bo Europa, co będę powtarzał do znudzenia, nie jest własnością Komisji Europejskiej, Parlamentu ani żadnego politycznego przywództwa. Jest wspólnym domem narodów i obywateli. A dom, w którym mieszkańcy mają jedynie płacić rachunki, znosić kolejne remonty i nie zadawać pytań o stan fundamentów, przestaje być domem. Staje się budynkiem, w którym ktoś inny ustala zasady życia.

Nie chcę więc być kolejnym kamieniem rzuconym na szaniec. Nie chcę również być Syzyfem, który do końca swoich dni będzie wtaczał swój prywatny głaz pod górę, choć nie zna celu tej pracy i nie ma żadnej gwarancji, że kiedykolwiek dotrze na szczyt. Chciałbym po prostu żyć w Europie, która nie potrzebuje nieustannych ofiar swoich i ze swoich obywateli, by udowodnić własną wielkość.

Prawdziwą miarą wielkości cywilizacji nie jest przecież ilość wyrzeczeń, których potrafi zażądać od swoich mieszkańców. Jest nią to, jak potrafi zadbać o ich wolność, godność i przyszłość.

A kamienie? Niech wreszcie przestaną być rzucane. Niech staną się fundamentem domu, w którym człowiek znów będzie miał prawo czuć się u siebie.

Bogdan Feręc

Photo by Colton Sturgeon on Unsplash

© Wszystkie materiały na stronie wydawcy Polska-IE chronione są prawem autorskim.
Reklama
Reklama
Reklama
Exit mobile version