Wybran w koniczynie

Dzisiaj zdecydowanie literacko. Ten wspomnieniowy felieton miał ukazać się w kwietniu, kiedy obchodziliśmy bez fajerwerków 105 rocznicę urodzin jednego z największych herosów pióra – Samuela Becketa.

A więc Samuel Beckett i jego niezwykłe życie. Pamiętam rok 2006, bo byłem już w Irlandii, który wypełniony był jubileuszowymi wydarzeniami w oktawie stulecia jego urodzin. Smutna prawda jest taka, że przeciętny Polak – rezydent niewiele wie o twórcy „Czekając na Godota”.

Irlandczyk w Paryżu

Współczesny teatr absurdu i groteski, przesycony aurą moralnego niepokoju, wykreowali w pierwszej połowie XX wieku Ionesco, Ganet i właśnie Samuel Beckett. Późniejszy twórca „Końcówki” urodził się w Dublinie 13 kwietnia 1906 roku. W młodości studiował nauki humanistyczne w Trinity College. Oprócz fascynacji literaturą, w okresie studiów dał się poznać jako świetny biegacz i gracz w krykieta.

Po ukończeniu uniwersytetu przez krótki czas był nauczycielem literatury w Belfaście. Wkrótce przenosi się do Paryżu, gdzie wiedzie żywot nauczyciela języka angielskiego. W maju 1928 roku, na Montparnasse spotyka Jamesa Joyce’a, owianego już sławą autora „Ulissesa” (I wydanie – Paryż 1924 r.). Znajomość wkrótce przeradza się w zażyłość i przyjaźń. Samuel Beckett zostaje sekretarzem pisarza i bierze aktywny udział w końcowej redakcji ostatniego dzieła Joyce’a „Finnegans Wake”. W latach 1929 – 1932 regularnie publikuje artykuły na temat twórcy „Dublińczyków”.

Tu warto przytoczyć pewne zdarzenie, które miało wpływ na wyjazd Samuela z Paryża. Otóż Łucja, córka Jamesa Joyce’a, zapałała wielką miłością do młodego Becketta. Kobieta fascynowała późniejszego autora „Końcówki” (była uzdolniona artystycznie, świetnie tańczyła i deklamowała), ale przerażała go jej schizofrenia. Mimo czynionych mu awansów pozostawał nieczuły na uczucie Łucji, która odrzucona zaczęła zapadać coraz bardziej w nurt choroby.

Niezręczna sytuacja przygnębiła Becketa na tyle, że zdecydował się wrócić do Dublina by objąć katedrę filologii romańskiej w Trinity College.   

Pierwsza powieść i … skandal

W 1934 roku wraca więc do Dublina, aby objąć kierownictwo katedry literatury w Trinity College. Jednak jego krytyczny umysł, otwartość na nowe prądy i idee, wreszcie wpływ Joyce’a sprawia, że rodzinne miasto osacza go i przygnębia swoją gnuśnością, marazmem, skostniałym dogmatyzmem katolickim i ograniczeniem myślowym tak zwanej „dublińskiej elity”. Wyrusza w kilkuletnią podróż po Europie. Ostatecznie osiedla się w Paryżu, w artystycznej dzielnicy Montparnasse. Kończy swoją pierwszą, dużą powieść „Murphy” (pierwsze wydanie – Paryż 1939 r.). Na jej kartach dosadnie i krytycznie opisał życie ówczesnego „snobistyczno – imperialnego” Londynu. Książka wywołała skandal i lawinę protestów.

Pióro i karabin

II wojna światowa wywarła duży wpływ na Becketta. Z człowieka pióra stał się człowiekiem czynu. Po zajęciu Francji przez hitlerowskie Niemcy przeniósł się do nie okupowanej jej części – Vichy. Wciąż tworzy, ale jednocześnie jest aktywnym członkiem ruchu oporu. Wziął udział w kilku akcjach dywersyjnych i potyczkach zbrojnych z okupantem.

Po wyzwoleniu aktywnie powraca na literacki parnas. Krytyczne uwagi na temat powieści „Muprhy” skutecznie zniechęciły go do pisania w języku angielskim. W latach 1948 – 1953 publikuje swoje najważniejsze utwory po francusku, m.in. „Molloy”, „L’Innommable” i eksperymentatorską sztukę „En Attendant Godot”/”Czekając na Godota” (pierwsze wydanie – Paryż 1952 r.).

Godot = Beckett ?

W tej kultowej już sztuce, akcja została zredukowana do rozmów czterech bohaterów, którzy czekają na pojawienie się tytułowego Godota. Wedle interpretatorów wielki i nieobecny Godot uosabia egzystencjalne, ludzkie złudzenia na cudowną przemianę ich życia, losu za sprawą mistycznego i bliżej nieokreślonego „Niego”.

Sztuka stała się wydarzeniem na literackim i teatralnym parnasie a Becketta okrzyknięto ojcem „nowego teatru”. Swoją pozycję ugruntował utworami „Końcówka” i „Ostatnie taśmy Krappa”.

Niekonwencjonalne podejście do materii dramatu, śmiałe eksperymentowanie słowem i głębia egzystencjalna znalazły uznanie w oczach członków kapituły Nagrody Nobla. W 1969 roku Samuela Becketta uhonorowano Noblem w dziedzinie literatury.

Przy tej okazji doszło do skandalu. Ekscentryczny Irlandczyk, skłonny w życiu do niewytłumaczalnych zachowań, w stanowczy sposób odmówił przybycia na Sztokholmu na ceremonię. Mało tego, odmówił przyjęcia wyróżnienia!

Zamiast epilogu

Samuel Beckett zmarł w 1989 roku w Paryżu, dożywając sędziwych 86 lat. Do końca swych dni pozostał wierny Suzanne Dumesnil, kobiecie, która uratowała mu życie. Zdarzyło się to w 1938 roku. Lubujący się w nocnych wędrówkach po Paryżu Beckett został napadnięty przez kilku opryszków. Wyziębionego i krwawiącego Samuela znalazła Suzanne. Opatrzyła rany i zawiozła go do szpitala. Gdyby nie ona ludzkość nigdy nie poznałaby historii Godota, który nie nadchodzi.

Wkrótce potem zostali przyjaciółmi i kochankami. Swoją miłość przypieczętowali ślubem … 23 lata po swoim niecodziennym poznaniu.  

Życząc zdrowia, wolności i myślenia

Wybran, czyli Tomasz Wybranowski

Tomasz Wybranowski jest poetą, literatem i dziennikarzem, obecnie dyrektorem muzycznym sieci Radia WNET (Białystok, Wrocław, Kraków i Warszawa), szefem Studia 37 Dublin a także prowadzącym i wydawcą program „Polska Tygodniówka” w dublińskim Radia NEAR 90.3 FM.

Polska-IE: Udostępnij
Profesor Mirosław M
Kasia Biesaga o pię
EnglishIrishPolishRussian
EnglishIrishPolishRussian