Prof. dr Mirosław Matyja: Szwajcarska demokracja bezpośrednia szansą dla Polski? Część 4

1.     Założenia i funkcjonowanie szwajcarskiego federalizmu

2.1.      Federalizm poprzez integrację

Państwo federalne odróżnia się od państwa unitarnego, tzn. kierowanego odgórnie, tym, że stara się przekazywać zadania państwowe na niższe poziomy administracyjno-terytorialne. Państwo posiada kompetencje powierzone mu bezpośrednio przez naród. W przypadku Szwajcarii to obywatele decydują o kształcie i funkcjonowaniu państwa, którego podstawę stanowią gminy i kantony, sfederalizowane i pozbawione tylko tych kompetencji, które przekazały dobrowolnie na wyłączność federacji. Niemniej jednak, większość państwowych uprawnień zostaje przekazana z poziomu federacji na niższe poziomy, w oparciu o zasadę subsydiarności. Jednostki terytorialne, tworzące państwo federalne, posiadają tak znacząca autonomię w dziedzinie konstytucjonalności, legislacji, władzy wykonawczej i prawodawstwa, że mogą zostać praktycznie nazwane państwami, chociaż nie posiadają pełnych uprawnień państwowych w sprawach międzynarodowych i obronnych.

Szwajcaria jest pierwszą federacją na świecie, która zrodziła się poprzez zbliżenie się do siebie wielu suwerennych państw-kantonów. Federalizm szwajcarski jest zatem przykładem federalizmu poprzez integrację, natomiast nazwa „Konfederacja” ma już znaczenie jedynie symboliczne.

Fakt, że Szwajcaria jest przykładem federalizmu poprzez integrację, oznacza, iż w momencie utworzenia państwa szwajcarskiego, kantony musiały zrezygnować z pewnej części swoich kompetencji na rzecz nowego organizmu państwowego. Mówiąc o federalizmie szwajcarskim, trzeba wziąć pod uwagę specyfikę tego kraju. W Szwajcarii, na ograniczonej przestrzeni, istnieje ogromna wielokulturowość, z czterema różnymi regionami językowymi i dwiema dominującymi religiami. Niewielkie terytorium Szwajcarii, jak również różnorodność kulturowa, historyczna i religijna, nadały szczególny charakter federalizmowi w tym kraju. Po pierwsze, zrezygnowano z idei utworzenia kraju monokulturowego, bazującego na jednym języku urzędowym i jednej oficjalnej religii, a po drugie, Szwajcarzy zdołali utworzyć taki typ demokracji, który umożliwia podział władzy pomiędzy katolików i protestantów, pomiędzy większość niemieckojęzyczną i mniejszości, które mówią po francusku, włosku i retoromańsku. Jest to wiec model kraju o ogromnej woli utworzenia niezależnego narodu, który opiera się na wzajemnym poszanowaniu jego mniejszości i jego obywateli.

Jak wiadomo, nacjonalizm odnosi się do etnicznej tradycji i chęci uniezależnienia części kraju od jego całości. W Szwajcarii było natomiast dokładnie na odwrót: mieszkańcy kantonów, reprezentujących różne języki, grupy etniczne i religijne, rozwinęli w sobie przekonanie o konieczności utworzenia organizmu politycznego, nie opartego na wspólnej tradycji i kulturze, przez co kraj ten może wydawać się sztucznym tworem. Aby dobrze zrozumieć federalizm szwajcarski, nie należy zapominać, że państwo to tworzy dwadzieścia sześć kantonów[1], które są w dużej mierze autonomiczne i które z dumą nazywają siebie „republikami” czy „państwami”. To właśnie kantony są w pierwszym rzędzie fundamentem federacji, a nie – jak się powszechnie wydaje – wspólnoty językowe. Wszystkie kantony, za wyjątkiem czterech, są jednolite językowo i wciąż istnieje potencjalne ryzyko konfliktu w przypadku ewentualnego powstania bloków kantonów, których mieszkańcy posługują się tym samym językiem. Jednakże do konfliktów pomiędzy kantonami dochodzi niezwykle rzadko. Jedną z przyczyn tego stanu rzeczy jest fakt, że granica pomiędzy Szwajcarią francuskojęzyczną i niemieckojęzyczną przechodzi przez trzy kantony z dwoma językami urzędowymi. Innym ważnym zjawiskiem dla federalizmu szwajcarskiego jest to, że granice pomiędzy regionami zdominowanymi przez jedną religię nie pokrywają się z granicami regionów językowych czy z granicami kantonów. Istnieją w Szwajcarii kantony niemieckojęzyczne zdominowane przez katolików, jak również kantony francuskojęzyczne zdominowane przez protestantów.

Innym ważnym faktem jest brak w Szwajcarii dominującej stolicy. Władza federalna ma swoją siedzibę w Bernie, ale na przykład Sąd Federalny usytuowany jest w Lozannie. Berno jest zaledwie czwartym miastem pod względem wielkości. Zurych, Bazylea i Genewa przewyższają Berno nie tylko pod względem liczby mieszkańców, ale także pod względem przemysłu i bankowości. Czynnikami pozytywnie wpływającymi na współpracę pomiędzy kantonami są: skoncentrowanie siedzib banków we wszystkich większych miastach, fakt, że wszystkie cztery regiony językowe mają swoje miejscowości turystyczne oraz to, że duże zakłady przemysłowe znajdują się w przynajmniej dwóch regionach językowych. W wypadku istnienia wielu powiązań pomiędzy kantonami (językowe, religijne, ekonomiczne i kulturowe), polityka szwajcarska charakteryzuje się zawiązywaniem wielu zmiennych koalicji, które się wzajemnie zazębiają, ale i konkurują ze sobą. Żadna z tych koalicji nie stanowi trwałej większości i nie dominuje na żadnej płaszczyźnie. Słusznie twierdzi Christoph Büchi, iż bitwy o „Röstigraben”[2] nie należy brać dosłownie, bowiem jedność Szwajcarii jest w każdym wypadku zagwarantowana[3].

Sukces przedsiębiorczości i polityki gospodarczej Szwajcarii rozkwita również na bazie otwartości na różnorodność. Choć powszechne kojarzy się Szwajcarię z konkretnymi produktami, jak zegarki, czekolada, ser i banki, to jednak szwajcarski sukces wynika z tego, jak rozmaite wynalazki i innowacje, podobnie jak kantony, są ze sobą powiązane. Właśnie ta typowa dla Szwajcarii różnorodność (wielość w jedności), która poniekąd łączy się z federalizmem, cechuje szwajcarska innowacyjność, od turystyki przez technologię medyczną, produkcję środków chemicznych i farmaceutyków, aż po bankowość i przemysł zegarmistrzowski.

Ważną kwestią, która dotyczy federalizmu, jest dwuizbowość parlamentu federalnego, która zdecydowanie różni się od dwuizbowości parlamentu w krajach o charakterze scentralizowanym. Parlament szwajcarski składa się, jak wszystkie parlamenty państw federalnych, z dwóch izb. Pierwsza z nich – Rada Narodowa – reprezentuje naród i w trakcie jej wyboru i podziału mandatów, brana jest po uwagę liczba ludności kantonów. Natomiast, podczas wyboru drugiej izby – Rady Kantonów, każdy kanton uzyskuje dwa mandaty, bez względu na liczbę swoich mieszkańców (półkantony po jednym mandacie).  Procedura legislacyjna może być wszczęta w każdej izbie, a w celu zaakceptowania danej ustawy konieczna jest zgoda obu izb, co podkreśla jeszcze bardziej wagę kantonów w procesie podejmowania decyzji na poziomie konfederacji.

Należy również dodać, że Szwajcarzy prowadza tzw. dialog federalny. Jest to forum, które służy regularnym spotkaniom politycznym – z zasady dwa razy w roku, pomiędzy delegacją Rady Federalnej i delegacją Konferencji Rządów Kantonalnych[4], reprezentującą kantony. Te konsultacje są okazją do wymiany informacji i punktów widzenia na ważne tematy dotyczące relacji konfederacja – kantony. Głównie dyskutowane są kwestie instytucjonalne, polityka zagraniczna i projekty o charakterze międzydepartamentalnym. Celem dialogu federalnego jest harmonizacja polityki federacji i kantonów w momencie podejmowania nowych projektów i przy okazji ich wdrażania. Wszystko według zasady: dialog jest źródłem kompromisu. Przykładem mogą być budowy tuneli w kantonach alpejskich, które dofinansowuje federacja i które wymagają wielu żmudnych pertraktacji na szczeblu federacja – kantony.


[1] Trzy kantony są podzielone na półkantony: Bazylea, Appenzell i Unterwalden.

[2] Pojęcie Röstigraben powstało w trakcie I wojny światowej, kiedy to mieszkańcy francuskiej części popierali działania Ententy, a mieszkańcy niemieckiej – Sojuszu Trzech Cesarstw na czele z Cesarstwem Niemieckim. Co dziwne, sympatie społeczeństwa pokrywały się dokładnie z granicą pomiędzy częściami językowymi Szwajcarii, tak jakby w miejscu, gdzie istnieje granica pomiędzy częścią społeczeństwa, która mówi po niemiecku, a częścią, która mówi po francusku istniała prawdziwa bariera mentalności, tak jakby były to dwa oddzielne narody. Obecnie używa się tego określenia analizując wyniki referendów, przyp. autora.

[3] Chr. Büchi, Röstigraben. Das Verhältnis zwischen deutscher und welscher Schweiz. Geschichte und Perspektiven, NZZ Libro, Zürich 2000, s. 15.

[4] W jęz. niemieckim: Konferenz der Kantonsregierungen, przyp. autora.

CDN…

Prof. Mirosław Matyja

Podziel się:

Government should pu
Na zachodzie bez zmi
EnglishIrishPolishRussianSpanish
EnglishIrishPolishRussianSpanish
RSS
Facebook
Facebook
LinkedIn