Prof. dr Mirosław Matyja: Szwajcarska demokracja bezpośrednia szansą dla Polski? Część 14

Charakterystyka demokracji bezpośredniej w Szwajcarii

Geneza i ewolucja szwajcarskiej demokracji bezpośredniej

3.1.1.   Okres przed rokiem 1848

Struktura polityczna Szwajcarii – instytucje państwowe, całość władzy i sił, które uczestniczą w wypracowaniu i wprowadzeniu w życie decyzji politycznych, np. partie polityczne oraz metody i procedury stosowane w tym celu – odzwierciedla system społeczny narodu szwajcarskiego. Narodu, którego istnienie opiera się na woli politycznej jego obywateli. Szwajcarska tożsamość narodowa, czyli poczucie odrębności wobec innych narodów, wspólna dla wszystkich mieszkańców tego kraju, jest tożsamością polityczną, natomiast instytucje polityczne i społeczne, które powstały i rozwinęły się w Szwajcarii, zostały utworzone w celu podtrzymywania tej tożsamości.

Cechy szczegolne trójpoziomowej struktury politycznej Szwajcarii mają historyczne korzenie. To z historii Szwajcarii wywodzi się podział na gminy, kantony i spajającą je federację. Podstawą tej struktury są z pewnością gminy, które były na początku uniami właścicieli ziem i gospodarstw, kierowanymi oddolnie przez ich obywateli. Unie te tworzone były w celu wspólnego rozwiązywania problemów związanych wlasnie z posiadaniem ziemi. Na przestrzeni lat zaczęły się one zajmować innymi kwestiami, dotyczącymi całej wspólnoty mieszkańców, takimi jak utrzymanie dróg, transport, cła itd. W ten sposób przekształciły się one w stowarzyszenia o charakterze publiczno-politycznym.

Drugim poziomem systemu politycznego Szwajcarii, o szczególnej dla niego wadze, są kantony, które składają się z gmin połączonych w dystrykty. W czasach paktu z roku 1291, według historyka Stanisława Grodziskiego, to właśnie wolne gminy chłopskie zostały nazywane kantonami[1].

Pierwsze próby stworzenia czegoś na kształt organizacji państwowej, konfederacji kantonów, sięgają roku 1291 – daty aliansu podpisanego przez przedstawicieli kantonów Uri, Schwyz i Unterwalden. Był to pakt o charakterze obronnym i z pewnością w XIII wieku nie myślano o utworzeniu państwa szwajcarskiego. Jednakże, w tym pakcie była również mowa o regulacji stosunków pomiędzy jego sygnatariuszami. Dla ówczesnych mieszkańców dzisiejszych ziem szwajcarskich, pakt z 1291 roku nie miał z pewnością takiej wagi, jaką się mu dzisiaj przypisuje. Został on zresztą szybko zapomniany, a przypomniano sobie o im dopiero w XVIII wieku. Według historyka Guy P. Marchala ważnym jest podkreślenie, że został on zawarty przez wspólnoty, których przedstawiciele mieli dużą świadomość własnej niezależności. Jego zawarcie pociągnęło za sobą nawiązywanie innych układów pomiędzy niezależnymi gminami.

Z czasem wszystkie te układy i umowy między gminami/kantonami miały charakter obronny i nie stawiały sobie za cel utworzenia państwa szwajcarskiego, ale konfederacji, czyli luźnego związku wolnych kantonów. Wszystkie kantony, miasta i gminy zachowywały swoje przywileje i w sposób całkowicie suwerenny kreowały własną politykę zarówno wewnętrzną, jak i zewnetrzną. Same też narzucały opłaty celne i podatki. Kantony zachowywały niezaleznosc i wszystkie swoje szczególne cechy ustrojowe. W wielu gminach, w życiu politycznym i publicznym dużą rolę odgrywały tzw. Landsgemeinde, to znaczy zgromadzenia wszystkich dorosłych i zdolnych do służby w armii mężczyzn. Podejmowały one ważne dla gminy decyzje, ale zajmowały się przede wszystkim kwestiami gospodarczymi. Dopiero w miarę upływu lat zaczęły pojawiać się kwestie polityczne. Władza w kantonach należała do zgromadzeń ludności, to znaczy przedstawicieli wchodzących w nie gmin. Władze nadrzędną sprawowało zgromadzenie federalne kantonów, które jednak nie tworzyło władzy centralnej. W celu wypracowania rozwiązań dotyczących wszystkich kantonów, wysyłały one swoich delegatów na coroczne obrady. Od roku 1415 stałym miejscem tych zgromadzeń, było miasto Baden. Podczas zgromadzeń obowiązywała jednomyślność, zatem zgromadzenie federalne nie mogło nikomu narzucić praw przegłosowanych większością głosów. Delegaci dazyli podczas zgromadzenia do  wypracowania i osiągnięcia kompromisu. Zgromadzenie nie posiadało organów wykonawczych, a ustawy wchodziły w życie poprzez odpowiednie decyzje władz kantonalnych i w ramach ich własnych środków. To gremium posiadało uprawnienia w takich dziedzinach jak: budowa i naprawa dróg oraz udzielanie gwarancji bezpieczeństwa dla kupców działających na terenie konfederacji. Podczas zgromadzeń podejmowano rowniez decyzje dotyczące obrony i sądownicze w sprawach prywatnych i publicznych. Jednakże głównym zadaniem zgromadzeń była obrona niezależności, przede wszystkim przed Habsburgami, którzy nie rezygnowali ze swoich pretensji do ówczesnych ziem szwajcarskich. Niebezpieczeństwo z zagranicy było głównym czynnikiem integracji konfederacji, która nie stanowiła jednak harmonijnej całości i była sceną wielu konfliktów wewnętrznych. Kantony próbowały powiększyć swoje terytoria za pomocą traktatów i podbojów, co prowadziło do konfliktów międzykantonalnych. Zwłaszcza Zurych poprzez swoją ekspansywna politykę prowokował wojny domowe i wystawiał na niebezpieczeństwo jedność konfederacji.

Z czasem ukształtowały się w Szwajcarii dwie opcje polityczne: liberałowie i radykalni demokraci. Ci pierwsi zasadniczo zgadzali się, że suwerenem jest naród, jednak uzasadniali swój model demokracji polityczną niedojrzałością i niekompetencją zwykłego obywatela. Zdaniem liberałów osoba bez własności i wykształcenia nie jest zdolna do podejmowania decyzji politycznych w oparciu o rozsądek i mając na względzie dobro wspólne. Z kolei radykalni demokraci uważali, że zasada suwerenności narodu nie oznacza, iż obywatele powinni przekazywać swą władzę wyłonionym w wyborach reprezentantom, ale że to lud winien mieć ostatnie słowo w procesie decyzyjnym. Zdaniem radykalnych demokratów model demokracji bezpośredniej wcale nie odzwierciedla zdrowego rozsądku i dobra wspólnego w najlepszy możliwy sposób. Niemniej jednak, chcieli dać wszystkim obywatelom równe uprawnienia w procesie politycznym i tym samym ograniczyć wpływ liberalnego establishmentu.

3.1.2.   Rozwój nowoczesnej demokracji bezpośredniej

Szwajcarska demokracja bezpośrednia po roku 1848 może być rozumiana jako połączenie całkowicie nowych idei i instytucji ze starą tradycją uczestnictwa politycznego (np. zgromadzeń gminnych). Demokracja i wolność nie są już przedstawiane jako historyczny przywilej jakiejś grupy, który ma swe źródła w oporze przeciwko tyranii, przeciwko której walczył Wilhelm Tell[2]. Wiodące motto nowoczesnej demokracji bezpośredniej: wolność i równość dla wszystkich obywateli, było nie do pogodzenia z sytuacją, w której jedni podlegają woli innych. Wcześniejsza postać demokracji szwajcarskiej (przed 1848 r.) była postrzegana jako przywilej danej grupy (liberałów), która przyzwalała na ciemiężenie innych grup społecznych.

Dzięki instrumentom wprowadzonym w 1848 roku, obywatele Szwajcarii mogli w znacznym stopniu wpływać na organy władzy, ich decyzje oraz sam proces sprawowania władzy. Społeczeństwo szwajcarskie mogło stosować instrumenty współkształtujące ustrój państwa na wszystkich jego poziomach. Mowa tu o referendum, inicjatywie ludowej, wecie ludowym, konsultacji ludowej oraz odbywających się gdzieniegdzie zgromadzeniach ludowych.

Nalezy wskazac na dwa konstruktory szwajcarskiej demokracji bezpośredniej po 1848 roku: idee rewolucji francuskiej oraz szwajcarską kulturą zgromadzeń ludowych. Rewolucja francuska wprowadziła zasady panstwa prawa, glownie trójpodział władzy, natomiast doświadczenia wynikające z zarządzania gminą ukształtowały szwajcarską demokrację bezpośrednią opartą na referendach.

Należy podkreślić, że dojście do obecnej postaci szwajcarskiej demokracji bezpośredniej było procesem stopniowym, który rozpoczęto na poziomie gmin i kantonów, a dopiero później przeniesiono go na poziom federacji.

Pierwszy etap instytucjonalizacji demokracji bezpośredniej w kantonach miał miejsce już w latach 30-tych XIX w. i charakteryzował się ostrożnym wprowadzaniem reform ludowych, dokonywanych przez liberałów, pod silnym naciskiem chłopstwa i radykalnych demokratów. Niemniej jednak nadal dominowała zasada zwierzchnictwa parlamentu. Drugi etap miał miejsce w połowie XIX wieku i był bezpośrednio związany z wprowadzeniem nieobowiązkowego i obowiązkowego referendum ustawodawczego w większości kantonów. Trzeci etap to okres tuż po założeniu federacji. Szczególnie w latach 60-tych XIX wieku kolejne kantony domagały się odejścia od prawa weta wobec ustaw i wprowadzenia nieobowiązkowego i obowiązkowego referendum oraz inicjatywy ludowej.

Nieco inaczej wyglądała sytuacja na poziomie federacji, gdzie rozwiązania prawne dotyczące instytucji demokracji bezpośredniej zostały zagwarantowane konstytucyjnie w 1848 roku. Wówczas wprowadzono obowiązkowe referendum konstytucyjne oraz inicjatywę ludowa w sprawie całkowitej rewizji konstytucji. Rozszerzenie instytucji demokracji bezpośredniej nastąpiło w ramach pełnej nowelizacji konstytucji w 1874 r. poprzez wprowadzenie nieobowiązkowego referendum ustawodawczego. W 1891 r. wprowadzono z kolei możliwość zgłaszania przez obywateli na drodze inicjatywy ludowej propozycji poprawek do konstytucji.

Kolejne zmiany rozszerzały stosowanie referendum obowiązkowego o tzw. przepisy pilne pozbawione podstawy konstytucyjnej (1949 r.) oraz o członkostwo w organizacjach międzynarodowych (1977 r).


[1] S. Grodziski: Porównawcza historia ustrojów państwowych, UNIVERSITAS, Kraków 1998, s. 159.

[2] Wilhelm Tell to legendarna postać szwajcarskiego bohatera narodowego – kusznika. Tradycja głosi, że Wilhelm Tell nie chciał ukłonić się przed symbolem władzy cesarskiej, za co został ukarany przez austriackiego starostę Hermanna Gesslera. Gessler postawił na rynku w Altdorf (stolicy kantonu Uri) słup, na którym zatknął swój kapelusz. Mieszkańcy, przechodząc obok, mieli oddawać mu pokłon. Wilhelm Tell tego nie uczynił, więc pojmano go i sprowadzono przed oblicze starosty, który, słysząc o sławie kusznika, wymyślił próbę: Tell musiał zestrzelić z kuszy jabłko ustawione na głowie swojego syna Waltera. Jeśliby chybił obu czekała śmierć. Z próby wyszedł jednak zwycięsko. Spytany, w jakim celu w jego kołczanie znajdowały się dwa bełty odparł, iż gdyby pierwszym trafił syna, drugim zabiłby starostę. Za zamiar zabójstwa Geßlera, skazano Tella na dożywocie w twierdzy Küssnacht. W trakcie transportu łodzią przez Urnersee uciekł. Wkrótce też zabił Gesslera, dając tym samym znak do powstania, które doprowadziło do uniezależnienia się od władzy cesarskiej kantonów sprzysiężonych na wzgórzu Rütli. Według tradycji zdarzenie to miało miejsce w 1307 roku, przyp. autora.

CDN…

Prof. Mirosław Matyja

Polska-IE
Housing boom is not
(ENG - PL) Choosing
EnglishIrishPolishRussianSpanish
EnglishIrishPolishRussianSpanish