Prof. dr Mirosław Matyja: Szwajcarska demokracja bezpośrednia szansą dla Polski? Część 1

Przesłanie

Głównym założeniem demokracji jest udział społeczeństwa w procesie decyzyjnym państwa. Im udział ten jest większy, tym bardziej ustrój spełnia założenia idei demokracji. Sztandarowym przykładem wysoko rozwiniętej demokracji bezpośredniej jest model szwajcarski określany przez wielu badaczy „demokratycznym fenomenem”. Szwajcaria jest jedynym krajem o tak bardzo wysoko rozwiniętych instrumentach demokracji bezpośredniej i bez wątpienia pod tym względem wyróżnia się na tle innych, demokratycznych państw.

Sukces szwajcarskiej demokracji bezpośredniej można scharakteryzować w następujących punktach:

  1. Konstytucja szwajcarska jest podstawą szwajcarskiego sukcesu ustrojowego.
  2. System polityczny Szwajcarii zmieniał się, a jego demokratyczny charakter dojrzewał i doskonalił się na przestrzeni wieków.
  3. Istotnym elementem tego systemu jest duża niezależność i samodzielność kantonów i gmin, które są podstawą szwajcarskiej demokracji oddolnej.
  4. Pod względem systemowo-ustrojowym główne cechy charakteryzujące Szwajcarię to trójstopniowy federalizm połączony z zasadą subsydiarności.
  5. Zgromadzenie Federalne (odpowiednik polskiego parlamentu) stanowi najwyższą władzę rządzącą w Szwajcarii – tzw. „rządy zgromadzenia”.
  6. Skład Rady Federalnej (odpowiednik polskiego rządu), będącej organem wykonawczym, wyłaniany jest na podstawie tzw. formuły magicznej, według której najsilniejsze partie polityczne, ugrupowania językowe i religijne winny być w niej reprezentowane.
  7. Demokracja bezpośrednia w Szwajcarii daje obywatelom możliwość poruszania kwestii i decydowania w sprawach, które w innych warunkach nigdy nie stałyby się obiektem zainteresowań władz.
  8. Zasadniczymi instrumentami demokratycznymi w tym państwie są: referendum, inicjatywa ludowa i zgromadzenie ludowe.
  9. Inicjatywa ludowa ma charakter innowacyjny. Oznacza to prawo do inicjatywy ustawodawczej dla obywateli oraz ugrupowań politycznych i społecznych.
  10. Referendum jest narzędziem kontroli władz, kształtowania ustroju i wyrazem woli społeczeństwa.
  11. Trudno jest porównać system demokracji bezpośredniej w Szwajcarii z systemami politycznymi innych państw, gdyż jest to system unikalny w skali świata.

Wprowadzenie

Szwajcarski sukces jest rezultatem wielu politycznych, ekonomicznych, społecznych i psychologicznych czynników, które w zasadzie idealnie się ze sobą zgrały na przestrzeni historii tego kraju.

Po pierwsze, Szwajcaria jest narodem opartym na woli politycznej. Inaczej nie mogłoby powstać państwo złożone z różnych mniejszości etnicznych, językowych i religijnych. Od początku państwowości szwajcarskiej ogromne znaczenie miała wola jego współtwórców i zasada wypracowywania kompromisu. Gminy i kantony były nie tylko zróżnicowane, ale i skłócone. To właśnie wola i kompromis oraz związana z tym akceptacja poglądów przeciwników politycznych leżą u podstaw systemu demokracji bezpośredniej. Szwajcarzy nigdy nie odnieśliby takiego sukcesu politycznego i ekonomicznego, gdyby nie te cechy charakteru narodowego. Cechy, które zostały wypracowane przez wieki biedy, konieczności obrony swojego terytorium przed potężnymi sąsiadami i współistnienia w wielokulturowym, zróżnicowanym społeczeństwie oraz długiej tradycji samodecydowania o sobie. Szwajcarski rząd (Rada Federalna) jest formowany w sposób kolegialny, uwzględniający wszystkie cechy szwajcarskiej różnorodności. Sprawia to, że bardzo trudno jest szybko zmienić prawo – każda uchwalana ustawa może być poddana referendum ogólnokrajowemu. Dzięki temu nie jest możliwa w zasadzie nagła zmiana kierunku polityki Szwajcarii.

Po drugie, okupacja francuska na przełomie XVIII i XIX wieku wpłynęła pozytywnie na rozwój szwajcarskiej państwowości. Mamy wiele przykładów w historii Europy i świata, które wskazują na pozytywny efekt rozwoju instytucji państwowych i konsolidacji społeczeństwa w okresie podboju, najazdu czy okupacji. Podobnie było w Szwajcarii, gdy Napoleon objął kraj pełną kontrolą. W konsekwencji utrwalił się model państwowości, który z jednej strony przejął szwajcarską tradycją oddolnej demokracji, a z drugiej – dzięki Napoleonowi – wprowadził zasady państwa prawa[1].

Po trzecie, na rozwój systemu politycznego Szwajcarii pozytywnie wpłynęła neutralność państwa. Podczas Kongresu Wiedeńskiego w 1815 roku Szwajcaria uzyskała status państwa wieczyście neutralnego[2]. W uchwalonej w 1848 roku pierwszej Konstytucji Szwajcarii kraj usankcjonował prawnie swoją neutralność i określił zasadę autonomii kantonów. Był to zdecydowany punkt zwrotny w historii Szwajcarii, wcześniej targanej wojnami religijnymi i konfliktami międzykantonalnymi. Kraj skupił się na obronie swoich granic i utrzymaniu wewnętrznego pokoju zamiast angażować się w konflikty międzynarodowe.

I wojna światowa była prawdziwym wyzwaniem dla Szwajcarii. Kraj był neutralny, ale nastroje wśród obywateli zależały od miejsca zamieszkania. Szwajcarzy z części francusko- i włoskojęzycznej popierali państwa Ententy, podczas gdy większość z części niemieckojęzycznej sympatyzowała z państwami centralnymi. Było wiadomo, że jeśli Szwajcaria złamie warunki neutralności i zaangażuje się w konflikt, dojdzie do krwawej wojny domowej i rozpadu państwa, dlatego rząd nieustannie odwoływał się do szwajcarskich ideałów i apelował o jedność narodową. Szwajcaria wyszła z tej próby zwycięsko – praktycznie nie została dotknięta przez I wojnę światową, która zrujnowała niemal całą Europę.

Podczas II wojny światowej kraj również potrafił zachować neutralność. Przede wszystkim dzięki korzystnej sytuacji geopolitycznej, ale również doskonale uzbrojonej armii typu milicyjnego oraz solidnym bankom przestrzegającym tajemnicy bankowej.

Po czwarte, istotnym czynnikiem rozwoju systemu demokracji w Szwajcarii jest bogactwo tego kraju. Nie trzeba nikogo przekonywać, że stabilność polityczna jest kluczem dla rozwoju gospodarczego kraju. Ale i vice versa. Rozwój gospodarczy i dobrobyt zapewniają stabilizację polityczną. System demokracji bezpośredniej jest kosztowny i aby go utrzymać, potrzebne są odpowiednie środki finansowe. Tu rodzi się pytanie: skąd się wziął ten dobrobyt w tym małym, pozbawionym surowców i dostępu do morza, alpejskim kraju?

Struktura ekonomiczna Szwajcarii opiera się głównie na przemyśle precyzyjnym i chemicznym, turystyce, rolnictwie zorientowanym na eksport oraz bankowości i usługach finansowych. We wczesnym średniowieczu górale w Alpach zrezygnowali z uprawy roli, ograniczając się do hodowli zwierząt mlecznych oraz produkcji mleka i serów. To dlatego światową wizytówką Szwajcarii są jej słynne do dzisiaj sery i czekolady.

Konflikty religijne w Europie sprawiły, że w Genewie zdominowanej od XVI wieku przez Kalwina pojawili się francuscy hugenoci, którzy zajmowali się produkcją zegarków. Był to początek przemysłu zegarmistrzowskiego w Szwajcarii. Zegarki niemal od razu zaczęły być eksportowane do bogatszych krajów europejskich.

W XIX wieku szwajcarskie Alpy zostały odkryte przez zamożnych Brytyjczyków. To oni zdobywali jako pierwsi najwyższe szczyty tego kraju. W ten sposób rozwinęła się turystyka.

Pod koniec XIX wieku w epoce industrializacji rozwinął się przemysł tekstylny, a z niego wyrósł chemiczny, mechaniczny i farmaceutyczny. Przemysł szwajcarski nie miał żadnych ograniczeń patentowych. Poza tym Szwajcaria wprowadziła bardzo niskie cła importowe, dzięki czemu szwajcarskie produkty stały się konkurencyjne. W 1934 roku wprowadzona została tajemnica bankowa, będąca bezpośrednią przyczyną rozwoju sektora finansowego. Tak sprzyjające warunki do rozwoju gospodarki sprzyjały politycznej stabilizacji kraju i zaczęły przyciągać do Szwajcarii licznych imigrantów, wśród których znalazło się wielu przedsiębiorców.

Prawdziwy boom gospodarczy w Szwajcarii zaczął się jednak po II wojnie światowej, gdy zniszczona Europa podnosiła się z ruin. Ponieważ Szwajcarska gospodarka i przemysł pozostały niezniszczone, to kraj zaczął masowo eksportować swoje produkty do zniszczonych przez wojnę sąsiadów: Niemiec, Francji i Włoch. Później, okres „zimnej wojny” również okazał się sprzyjającym. W szwajcarskich bankach lokowane były pieniądze zachodnich polityków i przedsiębiorców, „czerwonej arystokracji” z Europy Wschodniej oraz dyktatorów z całego świata.

Po piąte, Szwajcarzy są odpowiedzialni za siebie i swoje otoczenie oraz cechuje ich pracowitość. Nazywa się ich stereotypowo narodem policyjnym, ponieważ każdy dobrze strzeże wspólnego dobra.  Sami decydują o każdej dziedzinie swojego życia, więc dbają o własność publiczną, jak o swoją. Odnosi się to również do polityki, którą uprawia się w Szwajcarii aktywnie przede wszystkim na poziomie gminy. Szwajcarzy uczą się współodpowiedzialności za wspólne dobro już od dziecka – to procentuje potem w dorosłym życiu. Decyzje podejmowane w ramach referendum nie są pochopne, lecz dokładnie przemyślane i podejmowane z poczuciem odpowiedzialności za siebie, za państwo i za przyszłe pokolenia.

Wieki biedy i ubóstwa odbiły się pozytywnie na pracowitości helweckiego narodu. Praca, dla Szwajcarów, stanowi dużą wartość i jest kultywowana w społeczeństwie. Sondaże wskazują, że dla Szwajcarów praca jest nie tylko prawdziwym źródłem bogactwa, ale również satysfakcji.  Poza tym bardziej cenią funkcjonalność niż zbytek, mało komu imponują dobra materialne, a jesli nawet tak jest, to nikt tego nie pokazuje na zewnątrz. Odpowiedzialność za wspólne dobro i praca są zdecydowanie ważniejsze od bogactwa, a praca jest wartością samą w sobie, a nie tylko źródłem utrzymania.

Po szóste, często zapomina się o tym, jak wielką rolą odgrywa w rozwoju społeczno-politycznym państwa edukacja. W Szwajcarii jest ona określana, nie bez przyczyny, bogactwem narodowym. System oświatowy skonstruowany jest pragmatycznie i opiera się na dwóch filarach: kształceniu ogólnym i zawodowym. Żadna z wybranej drogi nie zamyka uczniom drzwi bezpowrotnie do dalszego kształcenia. Jeśli ktoś, na przykład, kończy zawodową szkołę średnią, może dodatkowo zrobić tzw. roczny kurs dokształcający i studiować zupełnie inny kierunek. Dlatego w Szwajcarii mówi się, że każda droga edukacyjna prowadzi do zamierzonego celu. Poza tym, uczniowie uczą się tzw. biznesu nie w wyższych szkołach, lecz praktycznie – od podstaw. Ciekawe, że szkoły zawodowe i branżowe są bardziej popularne niż ogólnokształcące.

Po siódme, mentalność Szwajcarów odgrywa istotną rolę w rozwoju i utrzymaniu systemu demokracji bezpośredniej. Mentalność, z pozoru nieciekawa, bo nacechowana spokojem, równowagą ducha, pozorną powolnością, akceptowaniem autorytetów, punktualnością i dokładnością.

Z obcego punktu widzenia wydaje się co najmniej dziwne, że to właśnie demokracja bezpośrednia w wydaniu szwajcarskim stanowi jeden z najstabilniejszych systemów politycznych na świecie. Wydawałoby się, że oddanie władzy ludziom winno prowadzić do totalnej ruiny budżetu państwa. Przykłady wielu przeprowadzonych referendów obalają jednak tę teorię. Obywatele szwajcarscy musieli i muszą ustosunkować się często do bardzo odważnych i nietypowych wniosków – na przykład przedłużenia płatnego urlopu do 6 tygodni czy wprowadzenia minimalnego dochodu bezwarunkowego lub likwidacji armii szwajcarskiej. Szwajcarzy jednak udowodnili, że potrafią się rządzić mądrze i dalekowzrocznie, nie ulegając nierealnym sloganom i niejasnym wizjom.

Podsumowując, należy stwierdzić, że wiekowa socjalizacja obywatelska, polityczna wola narodu, dyscyplina i pracowitość, współodpowiedzialność za państwo i siebie, skłonność do kompromisów, korzystna sytuacja geopolityczna oraz mentalność i edukacja sprawiły, że Szwajcarzy wypracowali unikalny, sprawnie funkcjonujący system polityczny, nie mający odpowiednika we współczesnym świecie.


[1] Państwo prawa (państwo prawne) – koncepcja państwa, w którym stanowione w procesie demokratycznym prawo ma pozycję nadrzędną w systemie politycznym, wiąże rządzących i wyznacza zakres ich kompetencji, a obywatelom gwarantuje szereg praw i wolności. W państwie prawa organy i instytucje państwowe mogą działać jedynie w zakresie określonym przez prawo, natomiast obywatele mogą czynić to wszystko, czego prawo nie zakazuje, przyp. autora.

[2] Państwo wieczyście neutralne to państwo, którego neutralność jest stanem trwałym. Do uzyskania statusu państwa wieczyście neutralnego nie wystarcza jednostronna deklaracja państwa. Musi ona zostać uznana przez inne państwa (innych członków społeczności międzynarodowej). Trwała neutralność wynika z umowy międzynarodowej lub decyzji samego państwa, ale akceptowanej przez społeczność międzynarodową.

CDN…

Prof. dr Mirosław Matyja

Pełne wydanie książki profesora Matyi do nabycia pod TYM adresem>>>

Podziel się:

Government still slo
Porywista sobota
EnglishIrishPolishRussianSpanish
EnglishIrishPolishRussianSpanish
RSS
Facebook
Facebook
LinkedIn