Odejście Beniamina Netanjahu z urzędu premiera może okazać się jednym z najważniejszych momentów w najnowszej historii politycznej Izraela. Nie będzie to bowiem wyłącznie zmiana na stanowisku szefa rządu, kolejna parlamentarna roszada czy zwycięstwo jednego obozu politycznego nad drugim. Stawka jest znacznie wyższa, bo to przyszłość izraelskiej polityki bezpieczeństwa, relacje z Waszyngtonem, pozycja państwa na Bliskim Wschodzie, a także odpowiedzialność za decyzje podejmowane w czasie wieloletnich rządów Netanjahu.
Izrael może stanąć przed koniecznością przeprowadzenia politycznego rachunku sumienia. I nie będzie to rachunek łatwy, ponieważ dotyczyć będzie zarówno samego premiera, jak i całego systemu politycznego, który przez lata pozwalał mu utrzymywać władzę, mimo narastających kontrowersji, konfliktów wewnętrznych i coraz poważniejszych napięć międzynarodowych. Najważniejsze pytanie brzmi jednak inaczej: czy Izrael po Netanjahu będzie jeszcze takim samym sojusznikiem Stanów Zjednoczonych, jakim był przez ostatnie dziesięciolecia? Wszystko wskazuje na to, że utrzymanie takich relacji nie będzie ani proste, ani automatyczne.
Koniec politycznej epoki Netanjahu
Beniamin Netanjahu przez lata był postacią dominującą w izraelskiej polityce. Jego pozycja wynikała nie tylko z umiejętności budowania koalicji parlamentarnych, ale również z konsekwentnego przedstawiania siebie, jako polityka gwarantującego bezpieczeństwo państwa w wyjątkowo niestabilnym regionie świata. W izraelskiej polityce bezpieczeństwo nie jest to zwykłym elementem programu wyborczego. To kwestia egzystencjalna, która wpływa na sposób podejmowania decyzji, kształtowania sojuszy i oceniania przywódców. Netanjahu doskonale rozumiał tę zależność i przez lata budował na niej swoją pozycję.
Jednak wydarzenia ostatnich lat, a szczególnie wojna w Strefie Gazy po ataku Hamasu z 7 października 2023 roku, zasadniczo zmieniły sposób postrzegania izraelskiego przywództwa. Nie chodzi wyłącznie o samą wojnę, której rozpoczęcie było następstwem brutalnego ataku Hamasu. Chodzi również o sposób jej prowadzenia, skalę zniszczeń, liczbę ofiar cywilnych, sytuację humanitarną oraz polityczne konsekwencje działań izraelskiego rządu.
Netanjahu znalazł się w sytuacji, w której argument bezpieczeństwa, przez lata stanowiący jeden z najmocniejszych fundamentów jego politycznej wiarygodności, zaczął być wykorzystywany również przeciwko niemu. Nie można przy tym pomijać odpowiedzialności Hamasu za rozpoczęcie wojny, przetrzymywanie zakładników i działania wymierzone w izraelską ludność cywilną. Nie zmienia to natomiast faktu, że rząd Izraela odpowiada za własne decyzje wojskowe i polityczne, a sojusznicy mają prawo oceniać ich skutki.
Ostatnie wybory parlamentarne zakończyły się odsunięciem Netanjahu od władzy, a oznacza to zamknięcie pewnego rozdziału w historii państwa. Nie oznacza jednak automatycznego rozwiązania problemów, które powstały podczas jego rządów. Przeciwnie. Nowy gabinet odziedziczy państwo obciążone konsekwencjami wieloletniego konfliktu, głębokich podziałów społecznych, napięć z Palestyńczykami i pogarszających się relacji z częścią zachodnich partnerów.
Co stanie się z Netanjahu po utracie stanowiska?
Odejście z urzędu nie oznacza, że Beniamin Netanjahu zniknie z izraelskiej polityki. Nie oznacza również, że automatycznie zakończą się jego problemy prawne. Były wówczas premier pozostaje postacią obciążoną wieloletnimi postępowaniami sądowymi dotyczącymi zarzutów korupcyjnych, oszustw i nadużyć wobec zaufania publicznego. Netanjahu odrzuca oczywiście te zarzuty, określając je, jako motywowane politycznie. Jego procesy są jednak jednym z najważniejszych elementów izraelskiego kryzysu instytucjonalnego ostatnich lat.
Utrata stanowiska premiera może zmienić jego sytuację polityczną, choć nie oznacza, że sama w sobie przesądzi o wyniku postępowań sądowych. Dotychczasowa pozycja szefa rządu zapewniała mu ogromne możliwości oddziaływania na państwo, jego instytucje i debatę publiczną. Po odejściu z urzędu będzie znacznie trudniej utrzymywać dotychczasową pozycję polityczną, zwłaszcza jeżeli nowa większość parlamentarna zdecyduje się na szczegółowe rozliczenie decyzji poprzedniego gabinetu.
Możliwe są wówczas trzy równoległe scenariusze.
Pierwszy to próba utrzymania wpływów w Likudzie i pozostania liderem opozycji. Netanjahu nie jest politykiem, który łatwo rezygnuje z walki o władzę. Może próbować przekonywać wyborców, że nowy rząd osłabia bezpieczeństwo Izraela, a jego własna polityka, mimo wszystkich kontrowersji, była jedyną skuteczną odpowiedzią na zagrożenia regionalne.
Drugi scenariusz to stopniowe wycofywanie się z aktywnej polityki, szczególnie jeżeli jego pozycja w partii zacznie słabnąć, a procesy sądowe będą postępować. W takim przypadku jego przyszłość będzie zależała w większym stopniu od rozstrzygnięć prawnych niż od politycznych kalkulacji.
Trzeci scenariusz, najbardziej skomplikowany, zakłada próbę wynegocjowania politycznego porozumienia, które mogłoby doprowadzić do zakończenia jego problemów prawnych. W izraelskiej debacie pojawiała się już kwestia ewentualnego ułaskawienia Netanjahu. Trzeba jednak pamiętać, że ułaskawienie nie jest zwykłym narzędziem politycznego porozumienia, a jego zastosowanie rodziłoby poważne pytania o niezależność instytucji państwa i równość obywateli wobec prawa.
W praktyce Netanjahu może więc utracić urząd premiera, ale niekoniecznie utraci możliwość wpływania na izraelską politykę. Jego polityczna przyszłość będzie jednak znacznie bardziej niepewna niż dotychczas.
Pozostaje jeszcze jedna kwestia, bo ściganie Benjamina Netanjahu przez instytucje międzynarodowe. Międzynarodowy Trybunał Karny wydał przecież nakaz aresztowania izraelskiego premiera za zbrodnie wojenne w Gazie. Tym samym, nawet jeżeli pozostanie członkiem Knesetu, znacznie trudniej będzie mu unikać zatrzymania, choć w Izraelu raczej mu to nie grozi.
Ameryka przestaje traktować Izrael jak wyjątek
Jeszcze poważniejsze konsekwencje mogą dotyczyć relacji ze Stanami Zjednoczonymi. Przez dziesięciolecia Izrael należał do grona państw, których relacje z Waszyngtonem miały charakter szczególny. Niezależnie od tego, czy w Białym Domu zasiadali Demokraci, czy Republikanie, amerykańskie wsparcie dla państwa żydowskiego pozostawało jednym z najbardziej trwałych elementów polityki zagranicznej USA. Nie oznaczało to oczywiście całkowitego braku sporów. Kolejne amerykańskie administracje wielokrotnie krytykowały izraelskie decyzje dotyczące osiedli i polityki wobec Palestyńczyków, czy sposobu prowadzenia operacji wojskowych. Jednak zasadniczy fundament sojuszu pozostawał nienaruszony.
Obecnie ten model zaczyna się wyraźnie zmieniać. Szczególnie istotna jest zapowiedź Donalda Trumpa dotycząca zakończenia amerykańskiej pomocy wojskowej dla Izraela do końca 2026 roku. Chodzi o około 4 miliardy dolarów rocznie, a więc środki mające bezpośrednie znaczenie dla izraelskich zdolności obronnych i modernizacji armii. Jeżeli zapowiedź ta zostanie zrealizowana, będzie oznaczała poważne odejście od dotychczasowej praktyki. Warto jednak podkreślić, że nie jest to jeszcze równoznaczne z całkowitym zerwaniem współpracy wojskowej, wywiadowczej czy technologicznej.
Wieloletni system amerykańskiego wsparcia opierał się między innymi na memorandum o porozumieniu dotyczącym pomocy wojskowej na lata 2019–2028, przewidującym 38 miliardów dolarów wsparcia. Jego przyszłość będzie zatem zależała od decyzji politycznych i budżetowych Waszyngtonu, a także od sposobu, w jaki obie strony zdecydują się ułożyć stosunki po zmianie izraelskiego rządu.
Warto zauważyć, że w Stanach Zjednoczonych zmienia się nie tylko polityka administracji, ale również nastawienie społeczne do Izraela. To zjawisko może mieć znacznie większe znaczenie niż pojedyncze deklaracje polityków.
Trzy filary sojuszu zaczynają pękać
Amerykańskie poparcie dla Izraela przez wiele lat opierało się na trzech zasadniczych przesłankach.
Pierwszą było historyczne współczucie związane z Holokaustem i przekonanie, że naród żydowski powinien posiadać własne państwo, gwarantujące mu bezpieczeństwo i możliwość samostanowienia.
Drugą stanowiło przekonanie o wspólnocie wartości demokratycznych. Izrael przedstawiano jako demokrację funkcjonującą w regionie, w którym dominują systemy autorytarne, monarchie i państwa o niestabilnych strukturach politycznych.
Trzecią przesłanką była strategiczna użyteczność Izraela. Państwo to dysponuje nowoczesną armią, rozwiniętym przemysłem obronnym, zaawansowanymi technologiami i rozbudowanym systemem wywiadowczym. Dla Waszyngtonu stanowiło ważnego partnera w regionie Bliskiego Wschodu.
Dzisiaj wszystkie trzy elementy podlegają presji. Pamięć o Holokauście pozostaje niezwykle ważna, ale kolejne pokolenia Amerykanów, nie mają już tak bezpośredniego emocjonalnego związku z wydarzeniami II wojny światowej. Nie oznacza to zaniku świadomości historycznej, lecz zmianę sposobu postrzegania konfliktu izraelsko-palestyńskiego.
Drugi filar jest podważany przez krytykę polityki izraelskiego rządu, zwłaszcza wobec Palestyńczyków. Dla części amerykańskich wyborców coraz trudniejsze do zaakceptowania staje się przekonanie, że państwo przedstawiające się jako demokracja, może prowadzić działania, których skutki budzą tak poważne zastrzeżenia humanitarne i prawne.
Trzeci filar jest natomiast oceniany coraz bardziej pragmatycznie. W amerykańskiej polityce pojawia się pytanie, czy Izrael pozostaje strategicznym atutem Stanów Zjednoczonych, czy też jego działania zaczynają generować koszty, których Waszyngton nie chce ponosić. To z kolei jest szczególnie istotne dla środowiska MAGA, którego część, coraz mocniej opowiada się za ograniczeniem zagranicznych zobowiązań wojskowych. Podobne stanowiska pojawiają się również wśród postępowej części Partii Demokratycznej, choć motywacje obu środowisk są zupełnie inne.
Dla jednych najważniejsze jest ograniczenie amerykańskiego zaangażowania za granicą. Dla drugich – sprzeciw wobec polityki izraelskiego rządu i wykorzystywania amerykańskiego uzbrojenia w działaniach powodujących ogromne cierpienia ludności cywilnej. W rezultacie Izrael traci coś, co przez lata wydawało się niemal niepodważalne – ponadpartyjny charakter amerykańskiego poparcia.
Nowy rząd, nowe otwarcie, ale bez gwarancji sukcesu
Jeżeli władzę przejmie nowa koalicja, jej pierwszym zadaniem będzie odbudowa zaufania do izraelskiego państwa. Nie wystarczy jednak zmienić premiera, powołać nowych ministrów i wysłać do Waszyngtonu delegację z deklaracją, że Izrael chce rozpocząć nowy rozdział. Amerykanie będą oczekiwali konkretnych decyzji. Dotyczyć one będą przede wszystkim polityki wobec Palestyńczyków, przyszłości Strefy Gazy, sytuacji na Zachodnim Brzegu, rozbudowy osiedli żydowskich oraz stosunków z państwami arabskimi.
Nowy rząd będzie musiał również odpowiedzieć na pytanie, jak zamierza prowadzić politykę bezpieczeństwa wobec Iranu i jego regionalnych sojuszników. W tym miejscu pojawi się jednak poważny problem. Izraelska polityka bezpieczeństwa nie może zostać całkowicie podporządkowana oczekiwaniom Waszyngtonu. Każdy izraelski premier, niezależnie od przynależności partyjnej, będzie musiał brać pod uwagę realne zagrożenia, z którymi mierzy się jego państwo.
Jednocześnie nowy gabinet nie może zakładać, że Stany Zjednoczone będą bezwarunkowo akceptować każdą operację wojskową, każdą decyzję dotyczącą terytoriów palestyńskich i każdą próbę rozszerzania regionalnego wpływu Izraela. Najbardziej prawdopodobnym kierunkiem zmian będzie więc przejście od relacji opartych na wyjątkowym statusie Izraela – do bardziej transakcyjnego modelu współpracy.
Waszyngton raczej będzie chciał wiedzieć, jakie konkretne korzyści strategiczne przynosi mu sojusz. Izrael natomiast będzie musiał udowodnić, że potrafi prowadzić politykę, która nie zmusza amerykańskiego partnera do nieustannego ponoszenia kosztów politycznych i militarnych. Nie oznacza to natomiast końca sojuszu. Oznacza koniec pewnego rodzaju automatyzmu.
Największym problemem może być amerykańska opinia publiczna
Zmiana administracji w Izraelu może poprawić stosunki z częścią amerykańskich polityków, ale znacznie trudniej będzie odbudować zaufanie społeczne. To szczególnie ważne w perspektywie kolejnych wyborów prezydenckich w Stanach Zjednoczonych w 2028 roku. Politycy amerykańscy coraz uważniej obserwują nastroje własnych wyborców. Nie mogą ignorować faktu, że stosunek do Izraela stał się jednym z bardziej dzielących tematów amerykańskiej debaty publicznej.
W przeszłości poparcie dla Izraela było w dużej mierze elementem politycznego konsensusu. Obecnie coraz częściej staje się przedmiotem sporu wewnątrz obu głównych partii.
Demokraci muszą mierzyć się z rosnącą krytyką ze strony młodszych wyborców, środowisk progresywnych i części liberalnego elektoratu. Republikanie z kolei obserwują wzrost znaczenia nurtu America First, którego przedstawiciele niechętnie odnoszą się do finansowania zagranicznych zobowiązań wojskowych.
Dla Izraela jest to sytuacja niebezpieczna, ponieważ jego bezpieczeństwo w dużym stopniu zależy od trwałości amerykańskiego wsparcia.
Według najnowszych danych, około 70 procent importowanego uzbrojenia Izraela pochodzi ze Stanów Zjednoczonych. Oznacza to, że ewentualne ograniczenie współpracy wojskowej nie będzie wyłącznie symbolicznym gestem. Może przełożyć się na zdolności operacyjne, tempo modernizacji armii i możliwości uzupełniania zapasów uzbrojenia. Izrael dysponuje własnym przemysłem obronnym i zaawansowanymi technologiami, ale nie jest w stanie w krótkim czasie zastąpić całego amerykańskiego zaplecza.
Dlatego dla przyszłego rządu, budowa nowych relacji z USA, będzie jednym z najważniejszych zadań strategii wojskowej i politycznej na najbliższe lata.
Izrael musi zdecydować, jakim państwem chce być
Odejście Netanjahu może stworzyć przestrzeń do zmiany izraelskiej polityki, ale nie należy oczekiwać, że sam wynik wyborów rozwiąże problemy narastające przez lata. Izraelskie społeczeństwo pozostaje podzielone. Wciąż istnieją silne środowiska popierające twardą politykę bezpieczeństwa, sceptyczne wobec ustępstw wobec Palestyńczyków i przekonane, że jedynie zdecydowana postawa militarna może zagwarantować przetrwanie państwa.
Nowy rząd będzie musiał uwzględnić te nastroje. Nie będzie mógł po prostu odwrócić wszystkich decyzji poprzedników, ponieważ część z nich wynika z rzeczywistych zagrożeń bezpieczeństwa. Jednocześnie nie może ignorować faktu, że polityka zagraniczna Izraela stała się obciążeniem dla jego pozycji międzynarodowej.
Istnieje bowiem zasadnicza różnica między prawem państwa do obrony własnych obywateli a przekonaniem, że prawo to zwalnia je z odpowiedzialności za sposób prowadzenia działań wojennych. To rozróżnienie będzie miało ogromne znaczenie dla przyszłości relacji na linii Stany Zjednoczone – Izrael.
Nie można również zapominać o państwach arabskich, które w ostatnich latach uczestniczyły w próbach normalizacji stosunków z Izraelem. Porozumienia Abrahamowe z 2020 roku otworzyły nowy etap relacji Izraela z częścią regionu. Jednak wojna w Gazie i dalsze napięcia z Palestyńczykami poważnie utrudniły rozwijanie tego procesu. Nowy rząd może próbować powrócić do koncepcji współpracy regionalnej, w tym do perspektywy normalizacji stosunków z Arabią Saudyjską. Nie będzie to jednak możliwe bez szczerej odpowiedzi na palestyńską państwowość i rozwiązania kwestii bezpieczeństwa w regionie.
Koniec Netanjahu nie oznacza końca problemów Izraela
Największym błędem byłoby założenie, że zmiana premiera automatycznie przywróci Izraelowi dawną pozycję w Waszyngtonie. Netanjahu z pewnością ponosi polityczną odpowiedzialność za znaczną część obecnego kryzysu. Jego sposób prowadzenia polityki, konflikt z częścią amerykańskich elit, współpraca z najbardziej radykalnymi środowiskami izraelskiej prawicy oraz decyzje dotyczące wojny w Gazie, przyczyniły się do pogorszenia relacji z najważniejszym sojusznikiem.
Jednak problem jest głębszy niż jeden polityk. Zmienia się amerykańskie społeczeństwo, zmieniają się priorytety polityczne Stanów Zjednoczonych, a Bliski Wschód przestaje być jedynym obszarem, na którym Waszyngton chce koncentrować swoje zasoby i uwagę. Rosnące znaczenie rywalizacji z Chinami, napięcia w Europie i konieczność ograniczania kosztów zagranicznych zobowiązań sprawiają, że amerykańska polityka zagraniczna staje się coraz bardziej selektywna. Izrael będzie musiał się więc odnaleźć w tej nowej rzeczywistości.
Netanjahu może z kolei odejść, a jego miejsce zajmie ktoś, kto będzie deklarował odbudowę zaufania, poprawę relacji z Ameryką i zmianę dotychczasowego kursu. Jednak szkody polityczne, dyplomatyczne i wizerunkowe nie znikną wraz z opuszczeniem przez niego fotela premiera.
Najważniejszym wyzwaniem dla nowego rządu będzie przekonanie Stanów Zjednoczonych, że Izrael ponownie jest partnerem strategicznym, a nie sojusznikiem, którego decyzje trzeba nieustannie korygować i, którego działania mogą wciągać Waszyngton w kolejne konflikty.
To zadanie będzie trudniejsze, niż sama przegrana Netanjahu w wyborach i nowy układ sił w izraelskim parlamencie.
Historia sojuszy pokazuje bowiem, że przyjaźń między państwami nie jest wieczna, a polityczne deklaracje mają wartość tylko tak długo, jak długo stoją za nimi wspólne interesy. Izrael przez dziesięciolecia korzystał z wyjątkowego miejsca w amerykańskiej polityce. Dzisiaj musi się liczyć z tym, że Waszyngton zaczyna ponownie definiować, czym właściwie jest ten wyjątkowy status. I być może właśnie to okaże się najważniejszym politycznym dziedzictwem Beniamina Netanjahu: nie tylko pozostawienie państwa w głębokim kryzysie wewnętrznym i międzynarodowym, ale również doprowadzenie do sytuacji, w której nawet jego najpotężniejszy sojusznik zaczyna się zastanawiać, czy dotychczasowy model współpracy nadal służy jego interesom.
Na koniec pozostaje jeszcze partia Jaszar (Yash ar!, czyli Prosto)byłego generała Gadiego Eisenkota i byłego Sztabu Generalnego Sił Obronnych Izraela. Jest to ugrupowanie centroprawicowe, prezentujące postawą liberalny syjonizm. Jest jednak wiązana ze środowiskami arabskimi, ale to nie do końca prawda. Wynika jednak z niejednoznacznych deklaracji politycznych, a mówi się też, że próba połączenia wielu izraelskich środowisk, to ruch strategiczny, który pomóc ma w sformowaniu gabinetu. Ten natomiast, może działać w warunkach gabinetu mniejszościowego, co wynika z ostatnich deklaracji ugrupowań politycznych w Izraelu, więc nie można też powiedzieć, że będzie miał siłę, jaką posiadał rząd Netanjahu.
Co ciekawe, Benjamin Netanjahu wcale nie musi utracić stanowiska, bo o ile Yashar nie stworzy rządu, ścigany przez MTK premier, prawdopodobnie otrzyma od prezydenta Jicchaka Herzoga misję utworzenia kolejnego gabinetu.
Bogdan Feręc
Źr. Al Jazeera
Fot. The White House