W obliczu rosnącej dominacji globalnych gigantów technologicznych, europejskie „elity” polityczne coraz wyraźniej dostrzegają zagrożenia wynikające z głębokiej asymetrii w sektorze cyfrowym. Obrazowym przypomnieniem o skali tego uzależnienia stał się piątkowy poranek, gdy problemy techniczne po stronie infrastruktury koncernu Microsoft odcięły setki tysięcy użytkowników od ich kont i narzędzi pracy. To właśnie w tej atmosferze technicznej podatności, w Dublinie rozpoczęły się kluczowe rozmowy przywódców państw Unii Europejskiej, poświęcone konieczności zbudowania własnego, niezależnego zaplecza w zakresie zaawansowanych technologii, ze szczególnym uwzględnieniem sztucznej inteligencji.
Irlandia, pełniąca dotąd rolę europejskiego przyczółka dla amerykańskich korporacji, staje przed wyzwaniem wpisania się w nowy nurt walki o strategiczną autonomię kontynentu. Główne tezy debat skoncentrowały się wokół oficjalnej noty sterującej, przygotowanej na dubliński szczyt. Dokument wprost diagnozuje krytyczny stan rzeczy, iż wspólnota pozostaje w dużym stopniu uzależniona od pozaeuropejskich dostawców w zakresie kluczowych technologii – od półprzewodników i infrastruktury chmury, po specjalistyczne oprogramowanie oraz najbardziej zaawansowane modele sztucznej inteligencji. W nocy poprzedzającej dyskusje oraz podczas samych obrad wielokrotnie podkreślano, że koncentracja potęgi technologicznej w rękach wąskiej grupy podmiotów spoza Europy, nie tylko zaburza płynność i uczciwość rynku cyfrowego, ale bezpośrednio podkopuje suwerenność polityczno-gospodarczą państw członkowskich.
Do stołu obrad obok polityków zasiedli czołowi przedstawiciele świata nauki i biznesu technologicznego. Wśród nich znaleźli się Arthur Mensch, stojący na czele obiecującego paryskiego start-upu Mistral AI, oraz Geoffrey Hinton – brytyjsko-kanadyjski naukowiec, uznawany za jednego z pionierów współczesnych sieci neuronowych. Ich obecność podczas pierwszej sesji, miała pomóc w wytyczeniu granic pomiędzy wspieraniem innowacji a zarządzaniem niebezpieczeństwami, jakie niesie ze sobą niekontrolowany rozwój algorytmów. Przewodnicząca Komisji Europejskiej, Ursula von der Leyen, wyraźnie zarysowała oś dyskusji, wskazując na potrzebę opanowania „niekontrolowanej sztucznej inteligencji” przy jednoczesnym maksymalnym wykorzystaniu jej potencjału rozwojowego.
Potrzebę wdrożenia nowej technologii w codzienne funkcjonowanie instytucji podkreślali również szefowie rządów. Premier Łotwy Andris Kulbergs wzywał do odważnego spoglądania w przyszłość, wskazując, że sam korzysta z narzędzi AI na co dzień i widzi w nich gigantyczną szansę dla administracji oraz przemysłu. Jednak entuzjazm ten musi zderzyć się z twardą rzeczywistością bezpieczeństwa. Unia Europejska wprowadza stopniowo coraz bardziej rygorystyczne przepisy regulujące stosowanie rozwiązań wysokiego ryzyka – zwłaszcza w obszarach krytycznych, takich jak praca policji czy system edukacji. Pośpiech we wdrażaniu ram prawnych potęgowany jest przez ostatnie serie ataków hybrydowych oraz działań dezinformacyjnych uderzających w supermarkety, placówki oświatowe, linie lotnicze oraz prasę. Zdaniem części ekspertów ds. bezpieczeństwa, zaawansowane algorytmy wygenerowały zupełnie nową jakość zagrożeń, drastycznie potęgując skalę i skuteczność tych incydentów.
Irlandzkie aspiracje do wykreowania własnego środowiska sztucznej inteligencji wpisują się zatem w szerszy, brukselski plan wyjścia z cienia Doliny Krzemowej. Dyktat cenowy, podatność na awarie infrastruktury po drugiej stronie Atlantyku, oraz ryzyko geopolitycznego cyfrowego szantażu, zmuszają Europę do przewartościowania dotychczasowej polityki open-market na rzecz budowy rodzimych centrów obliczeniowych i autorskich modeli językowych.
Komentarz: Słodko-gorzki smak cyfrowej niepodległości
Dążenie do zrzucenia technologicznego jarzma amerykańskich gigantów brzmi godnie i bez wątpienia wpisuje się w elementarną logikę bezpieczeństwa narodowego. Trudno jednak oprzeć się wrażeniu, że uciekając przed technologiczną dominacją korporacji ze Stanów Zjednoczonych, Europejczycy mogą wpaść w zupełnie inną, być może znacznie groźniejszą pułapkę. Istnieją bowiem uzasadnione obawy, że budowana pod dyktando Brukseli i poszczególnych rządów unijna sztuczna inteligencja, od samego początku znajdzie się pod przemożnym, paraliżującym wpływem polityków oraz brukselskiej machiny grupy urzędasów.
O ile amerykański model rozwoju AI – ze wszystkimi swoimi wadami – napędzany jest komercyjnie, chęcią zysku i swobodą innowacji, o tyle europejska alternatywa rodzi się w oparciu o pęczniejące księgi regulacji, zakazów i koncepcji „etycznego nadzoru”. Kiedy politycy przejmują ster nad architekturą sztucznej inteligencji, granica między dbałością o bezpieczeństwo obywateli a ręcznym sterowaniem algorytmami, staje się wyjątkowo cienka. Istnieje więc realna obawa, że europejskie modele AI, zamiast obiektywnymi narzędziami analitycznymi, staną się produktem skrojonym pod dyktat obowiązującej w danej chwili doktryny politycznej.
Wystarczy przyjrzeć się dynamice unijnych prac legislacyjnych, by dostrzec ryzykowny mechanizm: pod hasłem walki z zagrożeniami hybrydowymi czy dezinformacją, urzędnicy zyskują ogromne uprawnienia do definiowania, co algorytmowi „wolno myśleć”, a jakie treści należy odfiltrować, jako niepożądane. Jeśli europejska architektura AI powstanie pod ścisłym nadzorem instytucjonalnym, grozi nam stworzenie technologii asekuracyjnej, głęboko zbiurokratyzowanej i skażonej polityczną poprawnością. Wówczas, zamiast cyfrowej suwerenności, możemy otrzymać cyfrową cenzurę ubraną w szaty troski o publiczne dobro, w której kryteria prawdy i użyteczności zatwierdzane będą nie przez testy rynkowe, lecz przez urzędnicze komitety w Brukseli czy Dublinie.
Bogdan Feręc
Źr. Independent
Photo by Markus Winkler on Unsplash